Centralna Biblioteka Wojskowa

czcionka większa czcionka normalna czcionka mniejsza
01 września 2021
82 rocznica wybuchu II wojny światowej
Plan ataku na Polskę pod kryptonimem „Fall Weiss” został opracowany już w kwietniu 1939 roku. Zakładanym celem operacji nie było, jak deklarowała dyplomacja III Rzeszy uzyskanie tzw. eksterytorialnego korytarza do Prus Wschodnich czy Wolnego Miasta Gdańska, lecz zniszczenie Państwa Polskiego.

1 września 1939 roku – na odcinku 30 Dywizji Piechoty, wchodzącej w skład Armii „Łódź” – Niemcy już o godzinie 3:45 przekroczyli granicę polską pod Praszką, a na odcinku 10 DP o godz. 4:00 – wcześniej niż na pozostałym froncie. Bombardowanie Wielunia – miasteczka, w którym nie było wojska rozpoczęło się o 4:40. Kilkakrotne bombardowanie celów cywilnych „polskiej Guernici” przez Luftwaffe pozbawiło życia ponad tysiąc mieszkańców, pochowanych w masowych, bezimiennych grobach oraz doprowadziło do zniszczenia zabudowy w 75%.

Symbolicznym wydarzeniem rozpoczynającym II wojnę światową było ostrzelanie przez pancernik „Schleswig-Holstein” polskiej składnicy wojskowej na Westerplatte w Wolnym Mieście Gdańsku o godzinie 4:45. Oddziały polskie pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego do 7 września 1939 roku bohatersko broniły placówki przed atakami wroga z morza, lądu i powietrza, broniąc wolności nie tylko Polaków ale i Europy.

1 września 1939 roku siły lądowe i powietrzne III Rzeszy, podzielone na dwie grupy armijne: „Północ” i „Południe” przystąpiły do ataku na Państwo Polskie. Od początku pomocy nawigacyjnej udzielała Luftwaffe sowiecka rozgłośnia w Mińsku, nadająca sygnał orientacyjny. Niemcy dysponowali prawie dwukrotną przewagą – około 1,8 miliona żołnierzy Wehrmachtu otrzymało zadanie przełamania oporu Wojska Polskiego, liczącego nieco ponad milion żołnierzy.

Wojna obronna Polski w 1939 roku zapisała się w zbiorowej pamięci w postaci wielu symboli heroicznego męstwa żołnierzy polskich. 1 września 1939 roku to nie tylko bohaterska obrona Westerplatte, gmachu Poczty Polskiej przy ul. Heweliusza w Gdańsku. To także szarża dowodzonego przez płk. Kazimierza Mastalerza 18 Pułku Ułanów Pomorskich pod Krojantami, która rozbiła niemiecki II batalion zmotoryzowany XIX Korpusu Pancernego. To również bój Wołyńskiej Brygady Kawalerii pod Mokrą, w której niemiecka 4 Dywizja Pancerna utraciła 170 pojazdów mechanicznych (w tym około 70 czołgów). Słusznie pisał historyk, Dariusz Baliszewski: „mimo tysięcy już publikacji, świadectw i refleksji ten Wrzesień w polskiej świadomości zdaje się być bardziej wrażeniem jeszcze, bardziej legendą niż historią, o której umielibyśmy myśleć i mówić sine ira et studio… Legendą Westerplatte, Grodna, Lwowa, Kocka, czy Warszawy. Legendą Sucharskiego, Kustronia, Olszyny-Wilczyńskiego, Raginisa, Dąbka czy Starzyńskiego – tysięcy żołnierzy znad Bzury, spod Tomaszowa Lubelskiego, Jabłoni, Równego, Węgierskiej Górki czy Milanowa.”

Rocznicową refleksję ujął dobitnie Premier Rzeczypospolitej Polskiej, przemawiając podczas uroczystości na Westerplatte w 2013 roku: „1 września to dla nas, Polaków ciągle dramatyczna lekcja, ciągle tragiczna lekcja początku wojny […] To lekcja tak dramatyczna, ponieważ wówczas, […] polscy żołnierze na Westerplatte i wszędzie tam, gdzie Niemcy hitlerowskie od pierwszych godzin Polskę atakowały, bronili swojej ojczyzny w poczuciu świętej sprawy, ale także w przygniatającym poczuciu osamotnienia”.

Gotowość oddania życia za Ojczyznę cechowała we wrześniu 1939 roku nie tylko żołnierzy Wojska Polskiego ale i wielu cywili – weteranów walk o wolność i niepodległość Polski. Stefania Pasikowska, w 1939 roku 6-letnia dziewczynka w pisanym we wrześniu 1946 roku wypracowaniu wyraziła to następująco: „1 września 1939 r. Niemcy napadli na Polskę. Całe wojsko polskie maszerowało. Jedni byli weseli, że idą walczyć za ojczyznę, a drudzy smutni, że zginą i już nie wrócą do kraju.”

Wrzesień 1939 roku to też obraz tysięcy polskich cywili na zatłoczonych szosach, jak Stefania Pasikowska z rodzicami, których doświadczeniem stała się ewakuacja na wschód wśród nieustannych bombardowań. Przywoływany wcześniej Dariusz Baliszewski konstatował, że Wrzesień 1939 roku: „Mimo tysięcy publikacji bardziej pozostaje wrażeniem niż obrazem tysięcy wygnańców na polskich zatłoczonych szosach, ludzi […] idących w nieznane pod gradem kul ludobójców, obrazem ludzi do dzisiaj jeszcze nie policzonych i nie odnalezionych, rozrzuconych tym Wrześniem po wszystkie krańce świata. To może najtragiczniejsze obrazy naszej tysiącletniej historii, jakby do dzisiaj zamazane w pamięci poczuciem bezsilności i poczuciem goryczy. A przecież ten właśnie Wrzesień bez mundurów, Wrzesień cywilny, Wrzesień tragiczny tragedią dzieci, kobiet i starców najmocniej, najtrwalej pozostaje wrażeniem piekącym pod powiekami, choć te drogi polskiego wrześniowego uchodźctwa nie doczekały się dotychczas pełnego, dokumentalnego zapisu. Rwą się nagle i giną gdzieś na bezdrożach nieznanej historii. Trwają do dzisiaj luką w pamięci narodu, w braku losów tysięcy najbliższych, którzy z owych dróg wrześniowych mieli już nie powrócić”.

Pamięć o dziejach narodu jest sumą jednostkowych wspomnień obywateli. 1 września jest obchodzony nie tylko jako rocznica wybuchu II wojny światowej, ale również jako Dzień Weterana. Mając to szczęście, że żyjemy w czasach, kiedy możliwe jest osobiste spotkanie ze świadkami tamtych wydarzeń, pamiętajmy o ich bohaterstwie i dramatycznych doświadczeniach. Marszałek Józef Piłsudski – patron Centralnej Biblioteki Wojskowej mawiał: „Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku, teraźniejszości ani prawa do przyszłości”.

Państwa uwadze polecamy zwłaszcza znajduje się w zbiorach Głównej Książnicy Wojskowa Polskiego publikacje wspomnieniowe:

A więc wojna! : kampania wrześniowa 1939 oraz inne pisma i wspomnienia / Józef Jaklicz ; przedmowa i wybór Marek Kornat. - Warszawa : Bellona, 2016. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742802381195

Barykada - Saska Kępa 1939 / [red. Marek Kossakowski]. - Warszawa : Fundacja KOS (Korpus Ochotników Specjalistów), 2011. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742501981073

Bronili miasta i honoru / Alojzy Leszek Gzella. - Lublin : Stowarzyszenie Oficerów Rezerwy 2 FOSP : Koło nr 19 Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i byłych Więźniów Politycznych, 2000. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000211602

Dziennik obrońcy Warszawy : wrzesień 1939 r. / Zdzisław Żórawski ; do dr. podał, wstępem i przypisami opatrzył Tomasz Szarota. - Warszawa : Oficyna Wydawnicza Rytm, cop. 2011. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742201730173

Gdańsk 1939 : wspomnienia Polaków-Gdańszczan / wybór i oprac. Brunon Zwarra ; [przedm. Marian Pelczar]. - Wyd. 2 popr. i uzup. - Gdańsk : "Marpress", cop. 2002. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000215198

Jak zapamiętałem wrzesień 1939 roku / Józef Muras. - Warszawa : [nakł. aut.]: 2009. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000450834

Księga wspomnień. [T. 1, Cz. 1], Wrzesień 1939 / [red. Jerzy Łańcut]. - Warszawa : Związek Bojowników o Wolność i Demokrację. Koło przy Polskim Radiu i Telewizji : Wydawnictwa Radia i Telewizji, 1971. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000345002

Lwy z Westerplatte / Stanisława Górnikiewicz. - Gdańsk : Wydaw. Morskie, 1983. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000363826

My i oni - wrzesień 1939 : relacje i wspomnienia lotników polskich i niemieckich / [aut. relacji i wspomnień: Benedykt Dąbrowski i in. ; wybór tekstów Damian Majsak ; przekł. z jęz. niem. Leszek Kosiński]. - Lublin : D. Majsak, 1994. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000045468

Obrona Kępy Oksywskiej : nieznane relacje obrońców polskiego morza : 1 IX-19 IX 1939 r. / [oprac.] Antoni Kopacz. - Polanica-Zdrój ; Nowa Ruda : Wydawnictwo Maria, 2013. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742401958354

Obrona Warszawy 1939 we wspomnieniach / wybór i oprac. Mieczysław Cieplewicz, Eugeniusz Kozłowski ; [aut. Tadeusz Tomaszewski i in.]. - Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1984. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000189416

Pamiętnik z okresu II wojny światowej pisany w Częstochowie przez Franciszka Czekajewskiego : od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 września 1945 r. / Franciszek Czekajewski. - Warszawa : "Kobieta", 2006. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000289531

1 Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego w kampanii wrześniowej 1939 r. i w Armii Krajowej : wspomnienia i relacje uczestników walk. - Londyn : Koło 1 Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, 1956. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000495105

Początek jutra : wrzesień 1939 oczami dowódcy Dywizjonu 303 / Witold Urbanowicz ; [red. Artur Wiśniewski]. - Kraków : Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2008. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000328517

Praga 1939 w dokumentach i wspomnieniach. Cz. 1, Grochów - Saska Kępa (1-16 września) / [red. nauk. Andrzej Wesołowski ; współpr. Jan Bańbor et al.]. - Warszawa : Centralne Archiwum Wojskowe im. mjr. Bolesława Waligóry ; Londyn : Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, 2015. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742702239138

Te pokolenia z bohaterstwa znane / Stefan Bembiński [ps.] "Harnaś". - Radom : Wydawnictwo Instytutu Technologii Eksploatacji, 1996. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000302029

Wrzesień 1939 : obrona przedmościa Pragi : wspomnienia obrońców / [oprac. red. Erwin Łaciok]. - Warszawa ; Pruszków : "Ulmak", cop. 1999. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000137264

Wrzesień 1939 przemysł zbrojeniowy Rzeczypospolitej : w relacjach i wspomnieniach / wybór i oprac. Wojciech Włodarkiewicz. - Warszawa : Wydaw. NERITON, 2007. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000386000

Wrześniowe wspomnienia porucznika Zenona Janiaka : pamiętnik dowódcy 7. kompanii strzeleckiej 31 pułku Strzelców Kaniowskich z września 1939 roku / redakcja i opracowanie Bolesław Rosiński, Maciej Bednarek, Krzysztof Zając ; Stowarzyszenie Historyczne "Strzelcy Kaniowscy", Kozienickie Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznych. - Kozienice : Kozienickie Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznych ; Łódź : Stowarzyszenie Historyczne "Strzelcy Kaniowscy", 2018. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1743002590109

Wspomnienia polskich uchodźców na Węgrzech w latach 1939-1945. - Warszawa : Federacja Stowarzyszeń Polsko-Węgierskich RP, 1999. http://opac.cbw.wp.mil.pl/cgi-bin/wspd_cgi.sh/wo_ropis.p?IDRek=1742000153402

Tekst: dr Joanna Kurczab

Foto: CBW

generuj pdf
go-up
Kontakt

Centralna Biblioteka Wojskowa
Ostrobramska 109
04-041 Warszawa
tel. 261817394
fax. 261816940
cbw@ron.mil.pl

    
  • BIP
Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Cookies.