Centralna Biblioteka Wojskowa

czcionka większa czcionka normalna czcionka mniejsza
10 września 2021
82. rocznica bitwy nad Bzurą
9 września 1939 roku dowodzona przez gen. dyw. Tadeusza Kutrzebę Armia Poznań przeprowadziła jedną największą operację zaczepną (i największą bitwę) wojny obronnej Polski w 1939 roku. Uczestniczyło w niej razem ponad 630 000 żołnierzy, w tym 225 000 polskich.

Niemcy planowali zaatakować Polskę z dwu kierunków. Od północy z Prus Wschodnich uderzyć na Warszawę oraz z południa z opanowanych przez niemieckie wojska Czech i Moraw. Plany obronne dowództwa polskiego zakładały, że ataki wroga należy odpierać przez około dwa tygodnie do czasu, aż sojusznicy z Anglii i Francji przyjdą Polsce z pomocą. Zakładały one także umocnienie granic, a w razie ich przełamania wycofanie na południu do tzw. przedmościa rumuńskiego w Małopolsce Wschodniej. W Wielkopolsce zadania obronne wykonywała ulokowana tam Armia Poznań pod dowództwem gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby. Do jej głównych zadań należało, poza osłanianiem działań Armii Pomorze, ochrona składów amunicji przygotowanej dla potrzeb francuskiego lotnictwa, na którego interwencję zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, bardzo liczono. Jednak Armia „Pomorze” została zmuszona do wycofania się z tzw. korytarza pomorskiego. Tymczasem 2 września gen. Tadeusz Kutrzeba dał rozkaz Wielkopolskiej Brygadzie Kawalerii do przekroczenia granicy polsko-niemieckiej i zaatakowania Wschowy. Pozornie zaczepna ofensywa polskich żołnierzy nie powstrzymała dalszego, zdecydowanego posuwania się armii nieprzyjaciela w kierunku Warszawy. Dodatkowo istniało niebezpieczeństwo okrążenia Armii „Poznań” przez Niemców. Wówczas do żołnierzy z Armii „Poznań” dołączyły oddziały Armii „Pomorze”.

Stoczona w dramatycznych okolicznościach bitwę nad Bzurą, która rozpoczęła się atakiem jednostek Wojska Polskiego na lewe skrzydło niemieckiej 8 Armii w rejonie Łęczycy, stworzyła realną możliwość kontynuowania obrony Warszawy i opóźniła tempo posuwania się oddziałów niemieckich ku stolicy.Po południu 9 września Grupa Operacyjna gen. bryg. Edmunda Knoll-Kownackiego w składzie trzech dywizji piechoty: 14, 17 i 25 DP, wspierana ze skrzydeł przez Wielkopolską Brygadę Kawalerii pod dowództwem gen. bryg. Romana Abrahama i Podolską Brygadę Kawalerii dowodzoną przez płk. Leona Strzeleckiego, uderzyły znad północnego brzegu Bzury między Łęczycą a Piątkiem w kierunku na Stryków. W wyniku zaskoczenia lewoskrzydłowe związki i oddziały niemieckiej 8. Armii, szczególnie 30. DP gen. Kurta von Briesena, poniosła duże straty . Od klęski 8. Armię uratowały jednostki pancerne i zmechanizowane XVI i XV korpusu, zgrupowanie lotnictwa nurkującego gen. Wolframa von Richthofena oraz inne związki i oddziały niemieckiej 10. Armii dowodzonej przez gen. Waltera von Reichenau, które pospiesznie ściągano spod Warszawy, Radomia oraz znad środkowej Wisły i kierowano nad Bzurę.

W kolejnych dniach wzrastała dysproporcja sił walczących stron. Przeciwko ośmiu związkom taktycznym Wojska Polskiego stanęło osiemnaście niemieckich, posiadających przewagę w zakresie wojsk pancernych i wsparcia lotnictwa.

14 września gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba rozpoczął natarcie Armii „Pomorze” siłami 4, 16 i 26 DP znad Bzury przez Łowicz na Skierniewice i dalej w kierunku stolicy. Rozpoczęte natarcie umożliwiło Armii „Poznań” przegrupowanie na przeprawy pod Sochaczewem. Natarcie załamało się na wieść o odsieczy spod Warszawy XVI niemieckiego korpusu pancernego. W nocy 17/18 września, po przegrupowaniu, Armia „Poznań” uderzyła w pasie między Sochaczewem a Wisłą, próbując przełamać niemieckie okrążenie między Witkowicami i Sochaczewem i przebić się do Puszczy Kampinoskiej i dalej – oblężonej Warszawy. Niemieckie kontruderzenie spowodowało okrążenie sił polskich. W efekcie stłoczenie wojsk polskich na niewielkim obszarze były niemal bezbronne wobec bombardowania niemieckiego lotnictwa. Po dwóch dniach zażartych walk, po wyczerpaniu amunicji, medykamentów i żywności oddziały polskie poddały się. Do niewoli dostał się gen. dyw. Tadeusz Bortnowski i około 170 tysięcy żołnierzy, w tym wielu rannych. W bitwie nad Bzurą poległo prawie 16,5 tys. żołnierzy polskich, w tym generałowie: Franciszek Wład, Stanisław Grzmot-Skotnicki i Mikołaj Bołtuć. Rannych zostało 32 tysiące żołnierzy polskich. Niemieckie straty szacowane są na ok. 8 tys. zabitych i rannych. W beznadziejnej sytuacji części wojsk polskich udało się wyrwać z okrążenia. Do stolicy dotarli generałowie: Tadeusz Kutrzeba, Edmund Knoll-Kownacki, Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Franciszek Alter z resztkami 15 i 25 DP oraz gen. bryg. Roman Abraham na czele Grupy Operacyjnej Kawalerii.

Przeciwuderzenie znad Bzury odegrało bardzo ważną rolę pod względem operacyjno-strategicznym, przyczyniając się do korekty niemieckiego planu wojny błyskawicznej. Do walki ze zgrupowaniem gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby, Niemcy byli zmuszeni do przerzucania wojsk z innych odcinków frontu, co wydłużyło opór wojsk polskich, które dzięki walkom nad Bzurą miały czas do organizowania kolejnych pozycji obronnych, unikając m.in. okrążenia i organizując ostatnią rubież obrony na tzw. przedmościu rumuńskim.

Niewątpliwie, walki w rejonie Bzury jest jednym z najbardziej dramatycznych epizodów wojny obronnej Polski w 1939 roku. Podczas uroczystości rocznicowych w 2013 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej- Zwierzchnik Sił Zbrojnych podkreślał: „Pamięć o kampanii wrześniowej jest nie tylko pamięcią ogólnonarodową, ale jest także pamięcią poszczególnych społeczności lokalnych. Tam trwa ona w sposób najmocniejszy […] Pamięć o wydarzeniach z września 1939 roku powinna być pamięcią o konkretnych miejscach, gdzie toczyły się wówczas walki w obronie Polski.”

 

Wśród wielu publikacji poświęconych taktyce walk nad Bzurą, bohaterom bitwy czy upamiętnieniu heroicznego wysiłku Wojska Polskiego w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego znajdują się pozycje unikalne. M.in. wydany w Berlinie w 1941 roku: Männer der Nordmark an der Bzura : Aus den Gefechtshandlungen einer Infanteriedivision in Polen / Christian Kinder.

 

G.Wodziński, J.K., OIN CBW

 

 

Zdjęcia

generuj pdf
go-up
Kontakt

Centralna Biblioteka Wojskowa
Ostrobramska 109
04-041 Warszawa
tel. 261817394
fax. 261816940
cbw@ron.mil.pl

    
  • BIP
Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Cookies.