Centralna Biblioteka Wojskowa

czcionka większa czcionka normalna czcionka mniejsza
01 sierpnia 2020
76. rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego
Powstanie Warszawskie jest jednym z najważniejszych i budzących największe kontrowersje wydarzeń w XX-wiecznej historii Polski.

Była to największa operacja militarna Armii Krajowej wymierzona przeciwko Niemcom. Jej celem było opanowanie stolicy przy współdziałaniu z nadciągającą od wschodu Armią Czerwoną i wystąpienie wobec niej w roli gospodarza. Wiązało się to z ujawnieniem najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego. Powstanie swym maksymalnym zasięgiem objęło większość lewobrzeżnych dzielnic miasta, niewielki obszar prawobrzeżnej Warszawy, a także Puszczę Kampinoską, Legionowo i Lasy Chojnowskie.

Decyzję o wybuchu powstania podjęła Komenda Główna AK 31 lipca 1944 roku, opierając się m.in. na mylnym meldunku o pojawieniu się czołgów radzieckich na Pradze. Plan powstania opracował komendant Okręgu Warszawskiego AK, płk Antoni Chruściel "Monter". Przyjęto w nim założenie, że oddziały polskie będą w stanie prowadzić działania zaczepne przez 2-3 dni, a w razie niekorzystnego obrotu spraw będą mogły wytrwać w obronie maksymalnie przez 14 dni (przy założeniu, że możliwe będzie uzyskanie broni ze zdobyczy i zrzutów).

Rozkaz do walki wydał Komendant Główny AK gen. dyw. Tadeusz Bór-Komorowski za zgodą Delegata Rządu na Kraj, Jana Stanisława Jankowskiego, wyznaczając godzinę "W" (wejście do walki z podstaw szturmowych na rozkaz bojowy) na godz.17.00 w dniu 1 sierpnia. W kilku punktach miasta, głównie na Żoliborzu, już wcześniej, po godzinie 15.00, doszło do wymiany ognia z Niemcami. Mimo braku zaskoczenia, pierwsze dni przyniosły sukcesy (opanowanie najnowocześniejszego wieżowca ówczesnej Warszawy – siedziby Towarzystwa Ubezpieczeniowego "Prudentialu" przy pl. Napoleona, elektrowni na Powiślu, wielkich magazynów żywności i mundurów na Stawkach, gmachu Sądów na Lesznie, ratusza na Placu Teatralnym), nie zdobyto jednak najważniejszych z 360 planowanych obiektów. W szczególności powstańcom nie udało się zdobyć lotniska na Okęciu, żadnego z mostów oraz żadnego z dworców kolejowych. Niepowodzeniem zakończyły się natarcia na siedzibę Gestapo w al. Szucha, Pałac Brühla (siedziba gubernatora dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa Ludwiga Fischera), Pałac Saski (kwatera dowódcy garnizonu warszawskiego, gen. Reinera Stahela), Cytadelę, budynki Sejmu (koszary Schutzpolizei), Pocztę Główną, Komendę Policji przy Krakowskim Przedmieściu, centralę telefoniczną przy ul. Zielnej 39 ("Dużą PAST-ę") czy więzienie mokotowskie.

Ogólny stan liczebny jednostek AK w Warszawie wynosił ok. 50 tys. zaprzysiężonych żołnierzy (mężczyzn i kobiet) – z czego ok. 45 280 służyło w jednostkach Okręgu Warszawskiego AK, ok. 2 300 w szeregach Kedywu, a 2 200 w Pułku "Baszta". Jednak ze względu na krótki czas mobilizacji do walki przystąpiło ok. 36 tys. żołnierzy. Największą bolączką walczących powstańców był dotkliwy brak uzbrojenia, zwłaszcza broni przeciwpancernej, której rolę pełnić musiały butelki zapalające ("koktajle Mołotowa"). Ponadto skromne konspiracyjne zapasy broni i amunicji zostały poważnie uszczuplone jeszcze przed wybuchem powstania, gdyż w związku z wyłączeniem Warszawy z akcji "Burza" wysłano ze stołecznych magazynów do wschodnich okręgów AK ok. 900 pistoletów maszynowych z amunicją (7 lipca 1944 roku).

Podczas powstania struktura walczących oddziałów wielokrotnie ulegała przekształceniu. Już 7 sierpnia 1944 roku płk "Monter" podzielił Okręg Warszawski AK na trzy części:

– Grupę "Północ" dowodzoną przez płk. Karola Ziemskiego ps. "Wachnowski". W szczytowym momencie liczyła ona ok. 17 tys. żołnierzy – z czego 11 tys. walczyło na Starówce, 3 tys. na Żoliborzu, a 3 tys. w Puszczy Kampinoskiej. Grupa uległa rozwiązaniu 4 września 1944, tj. po upadku Starego Miasta;

– Grupę "Śródmieście" dowodzoną przez płk. Franciszka Pfeiffera ps. "Radwan", liczącą w szczytowym momencie ok. 23 tys. żołnierzy – z czego ok. 13 tys. walczyło w Śródmieściu Północnym, 7,6 tys. w Śródmieściu Południowym, a 2,5 tys. na Powiślu;

– Grupę "Południe" dowodzoną przez ppłk. Stanisława Kamińskiego ps. "Daniel", składającą się z ok. 6 tys. żołnierzy (Mokotów, Czerniaków, Lasy Chojnowskie, Las Kabacki).

W momencie wybuchu powstania garnizon niemiecki liczył ponad 13 tys. żołnierzy, w tym: 5,6-6 tys. żołnierzy Wehrmachtu, ok. 4,3 tys. członków rozmaitych formacji SS i policji oraz ok. 3 tys. żołnierzy naziemnej obsługi lotnictwa (obsadzających lotniska Okęcie i Bielany). Po wybuchu walk Niemcy skierowali do Warszawy także: improwizowaną grupę policyjną z Kraju Warty (tereny zachodniej Polski włączone do III Rzeszy), dowodzoną przez SS-Gruppenführera Heinza Reinefartha; Pułk Specjalny SS "Dirlewanger", składający się w większości ze zwerbowanych w więzieniach i obozach niemieckich kryminalistów, którym obiecano ułaskawienie w zamian za walkę dla III Rzeszy; kolaboracyjną Brygadę Szturmową SS RONA (Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Ludowa), dowodzoną przez SS-Brigadeführera Bronisława Kaminskiego oraz dwa bataliony azerbejdżańskie. Jednostki te zasłynęły z okrucieństwa podczas rzezi cywilnych mieszkańców Woli i Ochoty (w dniach 5-7 sierpnia 1944 roku zamordowały od 30 tys. do 65 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci. Była to prawdopodobnie największa jednorazowa masakra ludności cywilnej dokonana w Europie w czasie II wojny światowej). Dowodzenie całością sił niemieckich z zadaniem stłumienia powstania otrzymał gen. SS Erich von dem Bach Zelewski.

Wobec braku realnej pomocy dla walczącej Warszawy i wielkich start w ludziach, 2 października 1944 wysłannicy Komendanta Głównego AK i Naczelnego Wodza gen. dyw. T. Bora-Komorowskiego podpisali z gen. SS Erichem von dem Bachem układ o zaprzestaniu działań bojowych. W dniach 4-5 października ok. 16 tys. powstańców opuściło Warszawę składając broń i udając się do niewoli. Ludność cywilna została ewakuowana do obozu przejściowego w Pruszkowie.

W czasie dwumiesięcznych walk straty wojsk polskich wyniosły ok. 16 tys. zabitych i zaginionych, 20 tys. rannych i 15 tys. wziętych do niewoli. W wyniku nalotów, ostrzału artyleryjskiego, ciężkich warunków bytowych oraz masakr urządzanych przez oddziały niemieckie zginęło od 150 tys. do 200 tys. cywilnych mieszkańców stolicy. Na skutek walk powstańczych oraz systematycznego wyburzania miasta przez Niemców uległa zniszczeniu większość zabudowy lewobrzeżnej Warszawy, w tym setki bezcennych zabytków oraz obiektów o dużej wartości kulturalnej i duchowej.

Powstanie Warszawskie – wybrana bibliografia:

Ludność cywilna w Powstaniu Warszawskim t .I-III (oprac. M.M. Drozdowski), 1974,

Wielka ilustrowana encyklopedia Powstania Warszawskiego t. I-VI i suplement, 1997-2009

Adam Borkiewicz "Powstanie Warszawskie. Zarys działań natury wojskowej", 2018

Aleksander Kamiński: "Zośka i Parasol. Opowieść o niektórych ludziach i niektórych akcjach dwóch batalionów harcerskich", 2009

Alexandra Richie [tłum. Zofia Kunert ]: "Warszawa 1944 : tragiczne powstanie", 2014

Andrzej Krzysztof Kunert "Kronika Powstania Warszawskiego", 2014

Andrzej Krzysztof Kunert "Rzeczpospolita Walcząca: Powstanie Warszawskie 1944", 1994

Jan M. Ciechanowski "Powstanie warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego", 2009

Jerzy Kirchmayer "Geneza powstania warszawskiego", 1946

Norman Davies [tłum. Elżbieta Tabakowska]: "Powstanie '44", 2006

Tadeusz Bór-Komorowski "Powstanie Warszawskie" , 2016 

Władysław Bartoszewski "Dni walczącej stolicy : kronika Powstania Warszawskiego", 1984

Tekst: ZK

Zdjęcia

generuj pdf
go-up
Kontakt

Centralna Biblioteka Wojskowa
Ostrobramska 109
04-041 Warszawa
tel. 261817394
fax. 261816940
cbw@ron.mil.pl

    
  • BIP
Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Cookies.