Centralna Biblioteka Wojskowa

czcionka większa czcionka normalna czcionka mniejsza
25 marca 2020
75 rocznica aresztowania przez Sowietów przywódców Polskiego Państwa Podziemnego
Gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek” na fotografii wykonanej po aresztowaniu przez NKWD 27 i 28 marca 1945 roku w Pruszkowie funkcjonariusze NKWD podstępnie aresztowali szesnastu członków Rady Jedności Narodowej (RJN). Uwięzienie przedstawicieli „podziemnego parlamentu polskiego” i ich pokazowy proces w Moskwie był początkiem sowietyzacji powojennej Polski.


Od wiosny 1944 roku na ziemiach wschodnich Rzeczpospolitej prowadzona była akcja „Burza”, a władze Polskiego Państwa Podziemnego szykowały się do częściowego ujawnienia swoich struktur, tworząc jednocześnie podwaliny pod nową organizację niepodległościową o kryptonimie „Nie”. Jej głównym zadaniem miała być działalność antysowiecka w przypadku naruszenia suwerenności narodu polskiego.

Zagrożenie ze strony Sowietów dostrzegał również Rząd Rzeczpospolitej Polskiej w Londynie, który przesyłał wytyczne w tej sprawie działaczom w kraju. Szczególną rolę w prowadzeniu tej polityki pełniła Rada Jedności Narodowej złożona z szesnastu członków reprezentujących różne stronnictwa polityczne. Była ona organem opiniotwórczym nieformalnego rządu państwa polskiego na okupowanych terytoriach (Delegatury Rządu na Kraj), a funkcję przewodniczącego Delegatury sprawował Jan Stanisław Jankowski. Organy te pełniły funkcję wykonawczą rządu RP, będąc zalążkiem pod przyszłe niezawisłe władze polskie w wyzwolonym kraju.

31 grudnia 1944 roku z rozkazu Stalina, w miejsce samozwańczego i marionetkowego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), powołano w Lublinie Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, złożony z polskich komunistów i kontrolowany przez Sowietów. Uzurpował on sobie prawo do rządzenia krajem i miał być przeciwwagą dla legalnego Rządu Rzeczpospolitej Polskiej w Londynie. Na nieszczęście dla polskich przywódców podczas konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku Wielka Trójka ustaliła że przyszły polski rząd powstanie na bazie Rządu Tymczasowego oraz części działaczy z innych ugrupowań politycznych z kraju i zagranicy. Sami komuniści podkreślali, że Rząd Tymczasowy ma charakter koalicyjny – jednakże była to mistyfikacja, ponieważ kluczowe resorty były kontrolowane przez ludzi wspieranych przez Moskwę. W Jałcie całkowicie natomiast przemilczano istnienie Rządu Rzeczpospolitej Polskiej na emigracji jako podmiotu prawa międzynarodowego.

Stalinowi nie udało się jednak podczas konferencji jałtańskiej zrealizować celu, którym było bezpośrednie uznanie przez Zachód władzy Rządu Tymczasowego, a więc proste przyzwolenie na podporządkowanie Polski Związkowi Sowieckiemu. Z tych powodów jednym z elementów podjętej przez niego dalszej strategii była eliminacja z przyszłych negocjacji przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.

Przywódcy polskiego podziemia poszukiwani byli przez sowieckie służby bezpieczeństwa od momentu zajęcia Warszawy. 19 stycznia 1945 roku generał Iwan Sierow, oficer NKWD, zastępca ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRR meldował do swoich przełożonych w Moskwie: „Działają grupy operacyjne (…) celem wykrycia i aresztowania kierownictwa Komendy Głównej AK, NSZ i innych podziemnych partii politycznych”.

Sowietom w końcu udało się nawiązać kontakt z władzami Polskiego Państwa Podziemnego. 4 marca 1945 roku podczas wstępnego spotkania w Pruszkowie były Komendant Główny AK (Armię Krajową oficjalnie rozwiązano 19 stycznia 1945 roku), generał Leopold Okulicki „Niedźwiadek” oraz Delegat Rządu RP na Kraj Jan Stanisław Jankowski otrzymali list od sowieckiego pułkownika Konstantina Pimienowa. Zaproponował on spotkanie z „generałem-pułkownikiem Iwanowem”, przedstawicielem dowództwa 1 Frontu Białoruskiego (pod tym przybranym nazwiskiem występował gen. Iwan Sierow), którego celem miało być ustalenie warunków podjęcia przez nich legalnej działalności. Pułkownik Pimienow zapewniał, że strona sowiecka ma uczciwe zamiary, a podjęcie rozmów przyniosłoby odprężenie w stosunkach obustronnych. Ręczył także słowem honoru za bezpieczeństwo polskiej delegacji. Najważniejsi przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego zostali wciągnięci w sowiecką pułapkę.

Polscy przywódcy udali się do Pruszkowa w dwóch grupach – 27 i 28 marca 1945 roku. Podstępnie aresztowani przez funkcjonariuszy NKWD, zostali przetransportowani do dwóch samolotów i przewiezieni do Moskwy. Na miejscu zostali umieszczeni w osławionym moskiewskim więzieniu na Łubiance, gdzie poddano ich śledztwu.

Aresztowanie szesnastu Sowieci utrzymywali w tajemnicy do 3 maja 1945 roku, kiedy to minister spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow podczas konferencji w San Francisco publicznie potwierdził ten fakt, komunikując że polscy przywódcy znajdują się w więzieniu w Moskwie i zostali aresztowani jako odpowiedzialni za akty dywersji przeciwko Armii Czerwonej. Rozmawiający o tej sprawie z Mołotowem minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Anthony Eden nie krył zdumienia a cała sprawa wywołała dość duże poruszenie w kuluarach trwającej konferencji pokojowej. Przez chwilę mogło się nawet wydawać, że Zachód skłoni Stalina do ustępstw w sprawach polskich. Sowiecki dyktator był jednak bardzo konsekwentny w dążeniu do podporządkowania Polski ZSRR, a sprawą szesnastu pokazywał zachodnim aliantom, że nie zamiaru liczyć się w tej kwestii z ich zdaniem. Podstępne aresztowanie przywódców Polskiego Państwa Podziemnego pozwoliło Stalinowi na wyeliminowanie faktycznych przedstawicieli społeczeństwa polskiego z pertraktacji o utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, co w efekcie doprowadziło do pełnego podporządkowania Polski ZSRR. 

W dniach 18-21 czerwca 1945 roku w Moskwie odbył się pokazowy proces polityczny aresztowanych przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. Tzw. „proces szesnastu” przeprowadzony przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR, doprowadził do skazania polskich patriotów na wyroki pozbawienia wolności. Generał Leopold Okulicki „Niedźwiadek” skazany na 10 lat, został zamordowany w więzieniu 24 grudnia 1946 roku, zaś wicepremier Jan Stanisław Jankowski skazany na 8 lat, został zamordowany 13 marca 1953 roku.

Proces przywódców Polskiego Państwa Podziemnego odbywał się równolegle z rozmowami Komisji Trzech, zakończonymi powołaniem 28 czerwca 1945 roku w Warszawie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Uznanie przez większość państw świata, popieranego przez Moskwę marionetkowego rządu, było ostatecznym zniszczeniem polskich marzeń o suwerennej Rzeczpospolitej z legalnymi i demokratycznymi władzami. Droga do sowietyzacji Polski i jej podporządkowania imperium Stalina została zapoczątkowana.

 

Lista działaczy Polskiego Państwa Podziemnego, podstępnie aresztowanych w dniach 27-28 marca 1945 roku przez NKWD:

Leopold Okulicki (1898-1946) – pełnił funkcję ostatniego komendanta Armii Krajowej i to z jego rozkazu organizacja ta została rozwiązana w styczniu 1945 roku. Objął także stanowisko komendanta Sił Zbrojnych na Kraj.

Jan Stanisław Jankowski (1882-1953) – przedwojenny poseł z ramienia Narodowej Partii Robotniczej, następnie działacz Stronnictwa Pracy. Pełnił stanowiska ministerialne. W okresie II wojny światowej otrzymał funkcję wicepremiera, a w 1943 roku został Delegatem Rządu na Kraj.

Adam Bień (1899-1998) – przedwojenny działacz polityczny związany z ruchem Młodzieży Wiejskiej „Wici”. Podczas okupacji pracował w podziemnej organizacji Stronnictwa Ludowego. W 1943 roku został zastępcą Delegata Rządu na Kraj i koordynował pracę kilku departamentów podległych delegaturze.

Stanisław Jasiukowicz (1882-1946) – przedwojenny działacz Narodowej Demokracji, członek Ligi Narodowej. Poseł do Sejmu RP. Podczas okupacji, od 1943 roku, sprawował funkcję zastępcy Delegata Rządu na Kraj. W 1944 roku został jednym z członków Krajowej Rady Ministrów.

Kazimierz Pużak (1883-1950) – jeden z najwybitniejszych działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej. Wielokrotnie obierany posłem, jeden z współzałożycieli Centralnego Kierownictwa Ruchu Mas Pracujących Miast i Wsi – Wolność Równość Niepodległość. W 1944 roku rozpoczął kierowanie poczynaniami Rady Jedności Narodowej.

Kazimierz Bagiński (1890-1966) – przed wojną zaangażowany w działalność ruchu ludowego. Był członkiem Polskiego Stronnictwa Ludowego "Wyzwolenie". Podczas wojny otrzymał funkcję zastępcy prezesa Rady Jedności Narodowej.

Aleksander Zwierzyński (1880-1958) – przed wojną związany ze Stronnictwem Narodowym. Obierany posłem z ramienia Związku Ludowo-Narodowego, pełnił funkcję wicemarszałka Sejmu. W 1941 roku rozpoczął pracę dla Delegatury Rządu na Kraj. W 1944 roku został wiceprezesem Rady Jedności Narodowej.

Eugeniusz Czarnowski (1904-1947) – działacz niepodległościowy, prezes Zjednoczenia Demokratycznego. Podczas okupacji wchodził w skład Komisji Głównej Rady Jedności Narodowej.

Stanisław Mierzwa (1905-1985) – przed wojną związany z ruchem ludowym – działał w szeregach Polskiego Stronnictwa Ludowego. Podczas okupacji pracował dla Polskiego Podziemia i wszedł w skład Rady Jedności Narodowej.

Józef Chaciński (1889-1954) – przedwojenny działacz Stronnictwa Pracy, poseł na Sejm. Lata 1940-42 spędził w Auschwitz, po wydostaniu się na wolność rozpoczął pracę w Polskim Podziemiu. Członek Rady Jedności Narodowej.

Zbigniew Stypułkowski (1904-1979) – przed wybuchem II wojny światowej związany z szeregami endecji i z ramienia Stronnictwa Narodowego wszedł w skład Sejmu II RP. W 1939 roku trafił do niewoli sowieckiej, skąd przekazano go Niemcom. Po zwolnieniu z niewoli w 1940 roku zaangażowany  w działalność konspiracyjną. Jeden ze współorganizatorów Narodowych Sił Zbrojnych.

Franciszek Urbański (1891-1949) – przedwojenny polityk związany z Obozem Zjednoczenia Narodowego. Poseł na Sejm II RP z ramienia ugrupowań sanacyjnych. Następnie związał się ze Stronnictwem Pracy. Z ramienia tej partii zasiadł w Radzie Jedności Narodowej.

Stanisław Michałowski (1903-1984) – poseł na Sejm II RP w latach 1935-38. Był wiceprzewodniczącym Zjednoczenia Demokratycznego i z ramienia tej partii wszedł do Rady Jedności Narodowej.

Kazimierz Kobylański (1892-1978) – przed wojną związany z siłami endeckimi. W 1941 roku został pochwycony przez NKWD. Układ Sikorski-Majski uratował go przed niechybną śmiercią i umożliwił wyjście na wolność. Działał w Radzie Jedności Narodowej z ramienia Stronnictwa Narodowego.

Antoni Pajdak (1894-1988) – działacz związany z Polską Partią Socjalistyczną. Podczas okupacji pracował w konspiracji i wszedł w skład Delegatury Rządu na Kraj, obejmując funkcję zastępcy Delegata.

Józef Stemler (1888-1966) – w okresie międzywojennym zaangażowany w działalność oświatową. Podczas okupacji pracował na rzecz Polskiego Podziemia, pełnił funkcję wiceministra Departamentu Informacji Delegatury Rządu na Kraj.

  

Czytelników zainteresowanych powyższym tematem, zachęcamy do skorzystania z publikacji dostępnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poniżej prezentujemy wybór kilku pozycji z naszego zasobu, wraz z linkami przekierowującymi do katalogu online CBW.

Armia Krajowa : dramatyczny epilog / red. nauk. Krzysztof Komorowski. Warszawa 1994

Armia Krajowa w dokumentach 1939 - 1945. T. 5, październik 1944 - lipiec 1945. Londyn 1977

Michał Siedziako, Rozwiązanie Armii Krajowej i proces szesnastu. Warszawa 2019

Eugeniusz Wawrzyniak, Trybunał przemocy : szesnastu z Łubianki. Warszawa 1998

Albin Głowacki, Kto wydał sprawozdanie z procesu szesnastu? Warszawa 1993

Janusz Kurtyka, Jacek Pawłowicz, Generał Leopold Okulicki 1898-1946. Warszawa 2010

Arkadiusz Indraszczyk, Adam Bień (1899-1998) : działalność społeczna i polityczna. Warszawa 2005

Adam Bień, Listy z Łubianki; wstęp Andrzej Krzysztof Kunert ; oprac. tekstu Jerzy Krzemiński. Kraków 1997

Maciej Andrzej Zarębski, Ostatni z szesnastu : strzępy wspomnień o Adamie Bieniu w stulecie urodzin. Staszów 1999

Jacek Chrobaczyński, Ostatni z szesnastu : biografia polityczna Adama Bienia (1899-1998). Warszawa 2000

Marcin Panecki, Kazimierz Pużak (1883-1950) : biografia polityczna. Warszawa 2010

Kazimierz Pużak, Wspomnienia 1939-1945. Łomianki 2012

Kazimierz Bagiński Proces szesnastu w Moskwie : wspomnienia osobiste. Warszawa 1985

Stanisław Mierzwa 1905-1985 : ludowiec i działacz niepodległościowy / pod red. Mateusza Szpytmy. Warszawa; Kraków 2011

Zbigniew Stypułkowski, W zawierusze dziejowej : wspomnienia 1939-1945. London 1951

Zbigniew Stypułkowski, Zaproszenie do Moskwy. Warszawa 1991

Tadeusz Żaczek, Antoni Pajdak : (1894-1988) : uczestnik walk o niepodległą Polskę : od Legionów do Solidarności. Warszawa 2004

 

Tekst: Marcin Białas
Foto: ze zbiorów CBW:
- Kopia oryginalnego listu pułkownika NKWD Konstantego Pimienowa do gen. Leopolda Okulickiego
- Dom przy ulicy Pęcickiej 3 (dziś 17 Stycznia) w Pruszkowie, w którym NKWD 27 – 28 marca 1945 roku aresztowało przywódców Polskiego Państwa Podziemnego

 

generuj pdf
Kontakt

Centralna Biblioteka Wojskowa
Ostrobramska 109
04-041 Warszawa
tel. 261817394
fax. 261816940
cbw@ron.mil.pl

    
  • BIP
Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Cookies.