Centralna Biblioteka Wojskowa

czcionka większa czcionka normalna czcionka mniejsza
27 grudnia 2020
102 rocznica Powstania Wielkopolskiego
27 grudnia 1918 roku społeczeństwo polskie zachodniej części kraju zdecydowanie stanęło do walki o włączenie terytorium Wielkopolski w skład niepodległego państwa polskiego.

Wybuch starć na ulicach Poznania odbił się głośnym echem na ziemiach zaboru pruskiego i pociągnął za sobą zdecydowaną reakcję Polaków. Należy pamiętać że rozejm z 11 listopada 1918 roku, w pojęciu prawa międzynarodowego, w niczym nie zmienił sytuacji Wielkopolski, nadal wchodzącej w skład związkowego państwa pruskiego, wraz z utrzymaniem dotychczasowego podziału administracyjnego.

Impulsem do wybuchu powstania, był przyjazd do Poznania 26 grudnia 1918 roku wybitnego kompozytora i działacza politycznego – Ignacego Paderewskiego. Jego przemówienie z balkonu hotelu Bazar zakończyło się owacją i manifestacją patriotyczną zgromadzonego tłumu Polaków. Następnego dnia Niemcy urządzili w centrum miasta kontrdemonstrację. W nieznanych okolicznościach, około godziny 17, padł pierwszy strzał. Choć nie zdawano sobie wtedy z tego sprawy, powstanie wybuchło wraz z nim.

W pierwszym okresie powstańczego zrywu, do końca 1918 roku, Polakom udało się zdobyć większą część Poznania. Ostatecznie miasto zostało wyzwolone 6 stycznia 1919 roku, zaś do połowy tego miesiąca opanowano większą część Wielkopolski. Walki o znacznym natężeniu ustały w połowie lutego 1919 roku. Dzięki zabiegom dyplomacji polskiej i poparciu ze strony Francji,  16 lutego 1919 roku Niemcy zostali zmuszeni do zaprzestania działań wojennych i podpisania z państwami Ententy rozejmu w Trewirze. Polskie oddziały zostały uznane jako wojska po stronie koalicji, zaś front wielkopolski przyjęty za front walki państw sprzymierzonych.

Mimo podpisania rozejmu, Niemcy podejmowali nadal działania zaczepne, ostrzeliwując posterunki powstańcze ogniem artylerii i broni maszynowej. W czerwcu 1919 roku planowali przeprowadzenie ofensywy przeciwko ziemiom polskim, chcąc wywrzeć wpływ na warunki traktatu pokojowego w Wersalu. W ciągu kilku miesięcy powstania siły zbrojne Wielkopolski przekształciły się w regularną armię, liczącą około stu tysięcy żołnierzy. Ostateczne zwycięstwo przypieczętował podpisany 28 czerwca 1919 traktat wersalski, w wyniku którego do Polski powróciła prawie cała Wielkopolska.

Powstanie wywarło poważny wpływ na położenie odbudowującego się państwa, szczególnie w dziedzinie jego scalania i ustalenia zachodniej i północnej granicy, w dziedzinie wzmożenia świadomości narodowej, czy też w dziedzinie polityki zagranicznej.

Sukces czynu zbrojnego Wielkopolan z lat 1918-1919 był wypadkową wielu elementów natury politycznej, wojskowej i społecznej. Doskonałe przygotowanie powstania było logiczną konsekwencją codziennej, wytrwałej, pełnej wyrzeczeń i poświęceń pracy patriotyczno-narodowej, umożliwiającej społeczeństwu polskiemu przetrwanie niewoli pruskiej. Wielkopolanie umiejętnie łączyli w sobie zdolności żołnierskie z dobrym gospodarowaniem, zmysłem organizacyjnym i zdyscyplinowaniem, a w sprzyjającym momencie rozwoju wydarzeń na arenie międzynarodowej orężem wyzwolili większą część Wielkopolski i przekazali odrodzonemu państwu polskiemu.

 

Czytelników zainteresowanych problematyką Powstania Wielkopolskiego i pragnących pogłębić swoją wiedzę na ten temat, zachęcamy do skorzystania z publikacji dostępnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poniżej prezentujemy wybór pozycji z naszego zasobu dotyczących tej tematyki, wraz z linkami przekierowującymi do katalogu online CBW.

Karol Rzepecki, Powstanie grudniowe w Wielkopolsce 27.12. 1918. Poznań 1919

Wacław Noskowiak, Naprzód wiara! : opowieści powstańca wielkopolskiego o walkach powstańczych w latach 1918/19. Poznań 1935

Bogusław Polak, 1919 Powstanie Wielkopolskie. Warszawa 2015

Bogusław Polak, Dowódcy Powstania Wielkopolskiego i Wojska Wielkopolskiego 1918-1919. T. 1-2, Dowódcy Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. Koszalin 1989

Miejsca pamięci Powstania Wielkopolskiego / oprac. Paweł Anders. Poznań 1993  

Mogiły powstańców wielkopolskich poległych i zmarłych w czasie walk powstańczych 1918/1919 : (stan badań nad grobownictwem Powstania Wielkopolskiego 1918/1919 na koniec 2002 roku) / [red. Zdzisław Kościański, Zenon Wartel] ; Poznań; Opalenica 2002.

Aleksander Smoliński, Morale i dyscyplina Wojsk Wielkopolskich w latach 1918-1919 : przyczynek do dziejów Powstania Wielkopolskiego. Toruń 2009

Marceli Kosman, Ojczyzna się odradza : zwycięskie powstanie nad Wartą. Poznań 2013 

Antoni Czubiński, Powstanie Wielkopolskie 1918 - 1919 : geneza - charakter - znaczenie. Wyd. 2 popr. i uzup. Poznań 1988

Grzegorz Łukomski, Bogusław Polak, Powstanie Wielkopolskie 1918-1919 : działania bojowe - aspekty polityczne - kalendarium. Koszalin 1995

Powstanie Wielkopolskie 1918-1919 : katalog źródeł i materiałów / pod red. Stanisława Sierpowskiego. Poznań 2003

Marek Rezler, Powstanie wielkopolskie 1918-1919 : po 100 latach. Wyd. 3 uzup. Warszawa ; Poznań 1988

Powstanie wielkopolskie 1918-1919 / aut. Antoni Czubiński [i in.] ; red. Zdzisław Grot. Poznań 1968

Marian Olszewski, Powstanie Wielkopolskie 1918-1919; [redakcja i opracowanie Łukasz Jastrząb]. Poznań; Warszawa 2018

Marceli Kosman, Powstanie wielkopolskie na tle walk o przetrwanie narodowe pod zaborem pruskim. Poznań 1993

Przeciw pruskiemu zaborcy : wspomnienia i listy uczestników Powstania Wielkopolskiego / wybór i oprac. Ludwik Gomolec ; wstęp Ludwik Gomolec. Warszawa 1979

Paweł Anders, Śladami Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. Wydanie 2. Poznań 2008

Anna Barłóg, Udział kobiet w powstaniu wielkopolskim 1918-1919. Poznań 2008

Walki powstania wielkopolskiego 1918-1919 / red. nauk. Bogusław Polak, Marek Rezler. Koszalin 2010

Wielkopolanie ku Niepodległej : w stulecie zwycięskiego powstania 1918-1919 roku : listopad 2018-lipiec 2019 : Poznań, Warszawa, Kraków, Świętochłowice, Wrocław, Zielona Góra, Gdańsk, Bydgoszcz, Toruń, Białystok, Szreniawa / redakcja naukowa Olaf Bergmann. Poznań 2018

Bogusław Polak, Wojsko wielkopolskie 1919-1920. Koszalin 2010

 

Tekst: Marcin Białas

Foto: ze zbiorów CBW

"Strzelcy Wojsk Wielkopolskich defilują przed Misją Koalicyjną. Poznań, 2 marca 1919 roku."

Zdjęcia

generuj pdf
go-up
Kontakt

Centralna Biblioteka Wojskowa
Ostrobramska 109
04-041 Warszawa
tel. 261817394
fax. 261816940
cbw@ron.mil.pl

    
  • BIP
Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Cookies.