Centralna Biblioteka Wojskowa

czcionka większa czcionka normalna czcionka mniejsza
18 marca 2021
100-lecie podpisania Traktatu Ryskiego
Podpisanie traktatu ryskiego 18 marca 1921 roku. Drugi z lewej Adolf Joffe, pierwszy z prawej Jan Dąbski 18 marca 1921 roku podpisano w Rydze traktat pokojowy, kończący wojnę Polski z bolszewicką Rosją, na mocy którego zostały wyznaczone ostateczne granice odrodzonej Rzeczpospolitej na wschodzie.

28 września 1920 roku zakończyła się bitwa niemeńska, stanowiąca drugi po Bitwie Warszawskiej, najważniejszy triumf Wojska Polskiego nad Armią Czerwoną w toczącej się wojnie. Rozpoczęte już w sierpniu 1920 roku w Mińsku rokowania polsko-bolszewickie zostały we wrześniu przeniesione do Rygi. W tym momencie po sukcesie na froncie, Polska znalazła się w dużo korzystniejszej sytuacji dyplomatycznej. Na czele polskiej delegacji rozejmowej stał ówczesny wiceminister spraw zagranicznych, a zarazem polityk ruchu ludowego Jan Dąbski; stronie sowieckiej początkowo przewodniczył Karl Daniszewski, we wrześniu 1920 roku zastąpiony przez wytrawnego dyplomatę Adolfa Joffego. 12 października 1920 roku w Rydze podpisano „Umowę o preliminaryjnym pokoju i rozejmie między Rzecząpospolitą Polską a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Rad i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Rad”. Kilka dni później żołnierze polscy wkroczyli do Mińska, zaś na innych odcinkach frontu dotarli do Słucka ‒ na północy oraz Szepetówki i Kamieńca Podolskiego ‒ na południu. Samo zawieszenie broni weszło w życie już 18 października 1920 roku.

W wyniku kilkumiesięcznych negocjacji obie strony ustaliły najważniejsze zagadnienia traktatu pokojowego. Wśród polskich polityków rysowały się dwie koncepcje: z jednej strony endecka, mające na celu inkorporację etnicznie obcych, ale możliwych do spolonizowania ziem kresowych, z drugiej – koncepcja federacyjna marszałka Józefa Piłsudskiego, opowiadająca się za powstaniem niepodległej Ukrainy i Białorusi stanowiącej bufor oddzielający Polskę od Rosji bolszewickiej. W toku negocjacji przeważyło stanowisko pierwsze.

Ostatecznie 18 marca 1921 roku podpisano traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą, który przeszedł do historii jako traktat ryski. Ze strony polskiej podpisy złożyli Jan Dąbski, Stanisław Kauzik, Edward Lechowicz, Henryk Strasburger i Leon Wasilewski. W imieniu Rosji bolszewickiej (oraz sowieckich republik Białorusi i Ukrainy) sygnowali dokument Adolf Joffe, Jakub Hanecki, Emanuel Kwiring, Jur Kociubiński i Leonid Oboleński. Traktat składał się z 26 artykułów oraz 10 załączników i protokołów dodatkowych. Do dokumentu dołączono mapę, przedstawiającą nową linię graniczną. Z terenów, mających przypaść Polsce, Sowieci wywieźli wszystko, co przedstawiało jakąkolwiek wartość.

Komisja graniczna zakończyła prace w listopadzie 1922 roku. Wytyczona i oznaczona granica liczyła 1412 km, rozdzielając terytorium Rzeczypospolitej od sowieckich republik Białorusi i Ukrainy. Na podstawie ustaleń traktatowych polsko-sowiecka granica została ostatecznie przyjęta 23 listopada 1922 roku, kiedy zakończono jej znakowanie. Słup graniczny z numerem 0 znalazł się na rzece Dziśnie na styku granic Polski, Łotwy i Rosji bolszewickiej, a ostatni z numerem 2290 ‒ na rzece Dniestr na styku granicy z Rumunią. Na mocy traktatu Polska otrzymała ziemie, utracone na rzecz Rosji podczas rozbiorów – III i część ziem z II. Polska zyskała część zachodniej Białorusi (bez Mińska) i Ukrainy. Na północy jej rubieże wyznaczała Dźwina, a na południu Zbrucz i Dniestr.

Traktat ryski przewidywał także wypłatę Rzeczypospolitej ‒ tytułem rekompensaty za wkład ziem polskich w budowanie gospodarki rosyjskiej w okresie zaborów ‒ 30 mln rubli w złocie. Polska strona żądała początkowo 296 mln rubli w złocie i upominała się o polskie rezerwy złota wywiezione z Warszawy przez Rosjan w latach czterdziestych XIX wieku, co zostało zapisane w preliminariach pokojowych. Sowieci nigdy tych zapisów nie dotrzymali.

Polskie roszczenia obejmowały również zwrot trofeów wojennych, księgozbiorów bibliotek, zbiorów archeologicznych i archiwalnych, dzieł sztuki, zabytków i wszelkich kolekcji o wartości historycznej oraz kulturalnej wywiezionych do Rosji po 1 stycznia 1772 roku. Sowieci hamowali proces przekazywania mienia, żądając szczegółowej dokumentacji tytułów własności. Wiele dóbr kultury nie wróciło do Polski.

W wyniku ustaleń traktatowych ponad milion Polaków znalazło się w granicach odrodzonej Ojczyzny, ale ponad 1,5 mln którzy zostali po stronie bolszewickiej spotkał tragiczny los – wysiedlenia, prześladowania, katorga, głód i śmierć.

Rosja bolszewicka ratyfikowała traktat ryski 14 kwietnia 1921 roku. Podpisał go jako głowa państwa Michaił Kalinin. Sejm Ustawodawczy RP ratyfikował traktat dzień później, a kolejnego dnia podpisał go Naczelnik Państwa Józef Piłsudski. 30 kwietnia 1921 roku w Mińsku nastąpiła wymiana dokumentów ratyfikacyjnych ryskiego traktatu pokojowego między przedstawicielami rządów.

Zawarty pokój, przynajmniej formalnie, zabezpieczał Polskę od agresji ze strony wschodnich sąsiadów. Wstrzymywał transmisję rewolucji komunistycznej na zachód Europy. Był decydującym aktem politycznym zatwierdzającym wschodnie granice Polski. Podkreślał również polityczne znaczenie odrodzonej Rzeczypospolitej na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej.

Rosja bolszewicka podpisała traktat ryski wskutek przegranej wojny. Nie oznaczało to jednak wyrzeczenia się przez nią podstawowej strategii bolszewickiej – eksportu rewolucji na zachód Europy. Pomimo podpisania tego dokumentu, Sowieci nieustannie zgłaszali nieformalne pretensje, dotyczące prawa przyłączenia ziem, jak je nazywali: Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi do Rzeczypospolitej. I choć prawa mniejszości narodowych miały być wzajemnie przestrzegane, to wśród ludności prowadzona była odpowiednia propaganda komunistyczna.

Po podpisaniu traktatu ryskiego Rosja bolszewicka musiała uznać państwowość polską pod każdym względem. Najważniejszym ustaleniem było prawne potwierdzenie wyodrębnienia się części ziem polskich, wchodzących uprzednio w skład imperium rosyjskiego, które połączone zostały z innymi ziemiami polskimi. Zakończył się trwający kilka lat proces odzyskiwania przez Polskę niepodległości.

Obydwa państwa zobowiązały się do nieingerowania w wewnętrzne sprawy drugiej strony. Zobowiązana te były systematycznie łamane przez stronę sowiecką. Traktat ryski zakończył etap walk o wschodnie granice, nie oznaczał jednak trwałego pokoju i usunięcia niebezpieczeństwa nowych konfliktów. Istotą zagrożenia miało być połączenie tradycyjnego imperializmu rosyjskiego, którego fundamentem było panowanie nad Ukrainą, z agresywną ideologią komunistyczną.

Granica państwowa ustalona w Rydze zapewniła Polsce bezpośredni styk z Łotwą na północy i Rumunią na południu. Odcinała Rosję zarówno od Niemiec, jak też od Węgier i Czechosłowacji. Polska stawała się w ten sposób krajem kordonowym wobec Rosji bolszewickiej (od grudnia 1922 roku – Związku Sowieckiego). Wzrosła w ten sposób jej rola geopolityczna w tej części Europy. Niestety granica wschodnia Rzeczypospolitej charakteryzowała się brakiem przeszkód wodnych i innych naturalnych zapór terenowych, co osłabiało jej zdolności obronne.

Traktat ryski stanowić miał – obok traktatu wersalskiego – podstawę bezpieczeństwa Polski w okresie międzywojennym. System wersalsko-ryski miał zabezpieczyć Europę przed powrotem do agresywnej polityki Niemiec i Związku Sowieckiego, jednak kwestią czasu było, kiedy oba te państwa odzyskają dawną potęgę, gdyż podporządkowały swoją politykę potrzebom ekspansji. Ostatecznie doprowadziło to do wybuchu kolejnej wojny światowej.

W ocenie traktatu ryskiego nie brak opinii, że wojna z bolszewicką Rosją została wygrana pod względem militarnym, ale przegrana pod względem dyplomatycznym. Nie udało się zorganizować Europy Wschodniej według koncepcji marszałka Józefa Piłsudskiego. Nie powstały państwa buforowe, oddzielające Polskę od Rosji bolszewickiej. Traktat był również pierwszym aktem ze strony polskiej, który zrzekał się w sposób legalny naszych praw do olbrzymiej połaci ziem wschodnich. Nie brakowało jednak również przychylnych ocen wyrażających opinię że traktat ryski w takim kształcie był przede wszystkim zwycięstwem realizmu.

Pokój ryski i jego postanowienia przetrwały osiemnaście lat. Jego zerwanie nastąpiło 17 września 1939 roku w momencie rozpoczęcia agresji Związku Sowieckiego przeciwko Polsce.

Oryginalny dokument traktatu ryskiego w okresie międzywojennym przechowywany był w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. We wrześniu 1939 roku został ewakuowany wraz z innymi umowami i traktatami do Krzemieńca, a następnie do Białokrynicy, gdzie dokumenty ukryto w lochach tamtejszego zamku. W 1941 roku zostały odnalezione przez NKWD i wywiezione w głąb ZSRR. 3 maja 1948 roku, za pośrednictwem Ambasady RP w Moskwie, egzemplarz traktatu przekazano do Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie, gdzie znajduje się do dziś.

 

Czytelników zainteresowanych tematem traktatu ryskiego 1921 roku, zachęcamy do skorzystania z publikacji dostępnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poniżej podajemy linki do wybranych pozycji przekierowujące do katalogu online CBW:

Jan Dąbski, Pokój ryski : wspomnienia, pertraktacje, tajne układy z Joffem, listy. Warszawa : Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2021.

Szymon Rundstein, Obywatelstwo i opcja w traktacie ryskim. Warszawa 1921.

Rok po traktacie. : Przeżyliśmy rocznicę dnia 18 marca 1921 r. (...) : Nowogródek, 18 marca 1922 r. / Z. Łoziński. biskup miński. Nowogródek 1922.

Jerzy Borzęcki, Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie się międzywojennej Europy Wschodniej. Warszawa 2012.

Zapomniany pokój : traktat ryski : interpretacje i kontrowersje 90 lat później / pod red. Sławomira Dębskiego ; Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. Warszawa 2013.

Traktat ryski 1921 roku po 75 latach (studia pod redakcją Mieczysława Wojciechowskiego). Toruń 1998.

Andrzej Antoni Wawryniuk, Od wojny do wojny : granica wschodnia II Rzeczypospolitej po traktacie ryskim. Lublin-Chełm 2017.

Jerzy Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921 : geneza, rokowania, traktat, komisje mieszane. Warszawa 1985.

Tekst: Marcin Białas
Fotografia: ze zbiorów CBW (Podpisanie traktatu ryskiego 18 marca 1921 roku. Drugi z lewej Adolf Joffe, pierwszy z prawej Jan Dąbski)

generuj pdf
go-up
Kontakt

Centralna Biblioteka Wojskowa
Ostrobramska 109
04-041 Warszawa
tel. 261817394
fax. 261816940
cbw@ron.mil.pl

    
  • BIP
Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Cookies.