Centralna Biblioteka Wojskowa

czcionka większa czcionka normalna czcionka mniejsza
14 sierpnia 2020
100-lecie Bitwy Warszawskiej
Bitwa Warszawska, która rozegrała się w sierpniu 1920 roku, zaliczana jest do jednego z największych starć zbrojnych w dziejach oręża polskiego. Zdecydowała ona nie tylko o wyniku prowadzonej wojny z bolszewicką Rosją, lecz także o losach narodu polskiego, który odzyskał niepodległość i stanął przed groźbą kolejnego zniewolenia.

W Bitwie Warszawskiej starły się wielusettysięczne wojska na obszarze większym niż łączna powierzchnia Belgii i Holandii. Walki toczyły się w ogromnym trójkącie, którego granice wyznaczały: od północy – Prusy Wschodnie; od południowego zachodu bieg Wisły i Wieprza, a od wschodu środkowe odcinki Niemna, Świsłoczy i Bugu, od Grodna przez Brześć po Sokal. Bitwa Warszawska nie ograniczała się do kilkudniowych zmagań na przedpolu stolicy, ale rozgrywała się od końca lipca do końca sierpnia 1920 roku.

Nacierająca Armia Czerwona zgrupowana była w dwa fronty. Front Zachodni kierował się bezpośrednio na Warszawę, zaś Front Południowo-Zachodni w kierunku Lwowa. To rozwarcie głównych kierunków strategicznych bolszewików, było przesłanką planu polskiego dowództwa z 6 sierpnia 1920 roku, dodatkowo opierającego się na dostępnym – dzięki radiowywiadowi – zasobie informacji o sile i ugrupowaniu przeciwnika. Założeniem planu było przygotowanie przedmościa warszawskiego do długotrwałej, ciężkiej i wyczerpującej obrony. Zadanie to powierzono 1 i 5 Armii. Strona polska przyjęła założenie, że Warszawa będzie głównym celem bolszewików, dlatego w przypadku skupienia uwagi wroga na zdobyciu stolicy, uda się przegrupować własne wojska w ten sposób, że uzyska się silny odwód zdolny do wykonania przeciwuderzenia z południa.

Prostota polskiego planu sprowadzała się do wyznaczenia zadań obrony obu kluczowych kierunków (Warszawa, Lwów) dla obu polskich frontów – Północnego i Południowego – a jednocześnie siłami nowo utworzonego Frontu Środkowego skoncentrować się niezauważenie i z zaskoczenia uderzyć tam, gdzie przeciwnik jest najsłabszy. Zamysłem Marszałka Józefa Piłsudskiego było uderzyć znad Wieprza na skrzydło i tyły Armii Czerwonej, zastosować działania manewrowe zmuszające nieprzyjaciela do walki w warunkach narzuconej inicjatywy operacyjnej oraz utraty łączności i zaopatrzenia.

13 sierpnia 1920 roku, nastąpiło gwałtowne natarcie dwóch bolszewickich związków taktycznych, jednej dywizji z 3 Armii i jednej z 16 Armii. Nacierały one na Warszawę z kierunku północno-wschodniego. Obie dywizje uderzyły pod Radzyminem i przełamując obronę 11 Dywizji pułkownika Bolesława Jaźwińskiego zdobyły miasto. Następnie jedna z nich ruszyła na Pragę, a druga skręciła w prawo, na Nieporęt i Jabłonną. Rozpoczęła się dramatyczna walka pod Radzyminem i Ossowem, prowadzona ze zmiennym powodzeniem w dniach 14-15 sierpnia 1920 roku.

Generał Tadeusz Jordan-Rozwadowski, szef Sztabu Generalnego, w odezwie do żołnierzy z 14 sierpnia 1920 roku napisał: „Bitwa dziś rozpoczęta pod Warszawą i Modlinem decydować będzie o losach dalszych całej Polski. Albo rozbijemy zupełnie dzicz bolszewicką i udaremnimy tym samym zamach sowiecki na niepodległość Ojczyzny i byt Narodu, albo nowe jarzmo i ciężka niedola czeka nas wszystkich bez wyjątku”.

Finałem tych zaciętych walk było polskie natarcie z przyczółka warszawskiego na Mińsk Mazowiecki, przedsięwzięte 17 sierpnia 1920 roku dla współdziałania z natarciem polskiej 4 Armii znad Wieprza. Polska ofensywa zaowocowała pasmem bojów i walk toczonych przez jednostki polskiej Grupy Uderzeniowej Frontu Środkowego (4 i 3 Armia) kolejno z bolszewicką Grupą Mozyrską oraz 16, 3, 15 i 4 Armią. W toku tych decydujących dla bitwy warszawskiej działań armie polskie zmusiły przeciwnika do odwrotu znad Wisły oraz rozbiły gros bolszewickich związków operacyjnych, przesądzając o polskim zwycięstwie.

Straty strony polskiej wyniosły: ok. 4500 zabitych, 22 tys. rannych i 10 tys. zaginionych. Około 25 tys. bolszewików poległo lub było ciężko rannych, 66 tys. trafiło do polskiej niewoli, zaś 44 tys. zostało internowanych przez Niemców w Prusach Wschodnich. Bolszewicy utracili również blisko 300 dział i ponad 1000 karabinów maszynowych.

Po warszawskiej wiktorii, wojska polskie kontynuowały ofensywę, w czasie której doszło na przełomie sierpnia i września do zwycięskich batalii pod Zamościem (rozbito szykującą się do odsieczy 1 Armię Konną Budionnego), a następnie w dniach 20-26 września 1920 roku nad Niemnem. Sukcesem Polaków było odrzucenie rozbitej Armii Czerwonej niemalże poza przedrozbiorowe granice I Rzeczpospolitej. Działania wojenne zakończyły się 12 października 1920 roku podpisaniem zawieszenia broni. Od 21 września w Rydze trwały negocjacje pokojowe zakończone podpisaniem traktatu 18 marca 1921 roku.

Lord Edgar Vincent d'Abernon, członek Misji Międzysojuszniczej do Polski, w tytule swojej książki nazwał bitwę warszawską „Osiemnastą decydującą bitwą w dziejach świata”. W sierpniu 1930 roku w jednym z artykułów pisał: „Współczesna historia cywilizacji zna mało wydarzeń posiadających znaczenie większe od bitwy pod Warszawą w roku 1920. Nie zna zaś ani jednego, które by było mniej docenione... Gdyby bitwa pod Warszawą zakończyła się była zwycięstwem bolszewików, nastąpiłby punkt zwrotny w dziejach Europy, nie ulega bowiem wątpliwości, iż upadkiem Warszawy Środkowa Europa stanęłaby otworem dla propagandy komunistycznej i dla sowieckiej inwazji (...). Zadaniem pisarzy politycznych... jest wytłumaczenie europejskiej opinii publicznej, że w roku 1920 Europę zbawiła Polska”.

Brytyjski generał i historyk wojskowości John Frederick Charles Fuller napisał w książce „Bitwa pod Warszawą 1920”: „Osłaniając centralną Europę od zarazy marksistowskiej, Bitwa Warszawska cofnęła wskazówki bolszewickiego zegara (...), zatamowała potencjalny wybuch niezadowolenia społecznego na Zachodzie, niwecząc prawie eksperyment bolszewików”.

 

Zwycięstwo odniesione nad przedpolach Warszawy wpisało się złotymi zgłoskami w tradycję oręża polskiego. Wysiłek obrony Stolicy został okupiony wieloma ofiarami, a w krytycznych dniach sierpnia 1920 roku, w chwilach zwątpienia, szukano nadziei nawet w opatrzności bożej. Ostatecznie, przemyślany plan obrony, trud i waleczność polskiego żołnierza sprawiły, że udało się pokonać czerwone komunistyczne zagrożenie a Polska przez dalsze dwudziestolecie mogła się cieszyć niepodległością i wolnością.

Czytelników zainteresowanych tematem Bitwy Warszawskiej 1920 roku zachęcamy do skorzystania z publikacji dostępnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poniżej prezentujemy wybór kilku pozycji z naszego zasobu, wraz z linkami przekierowującymi do katalogu online CBW.

Józef Piłsudski, Rok 1920, Warszawa 2014

Edgar Vincent D'Abernon, Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą 1920 roku, Warszawa 2020

John Frederick Charles Fuller, Bitwa pod Warszawą, 1920, Warszawa 1980

Marek Tarczyński, Cud nad Wisłą : bitwa warszawska 1920, Warszawa 1990

Krzysztof Klimaszewski, Bitwa Warszawska 1920 r. : Jabłonna, Legionowo, Nieporęt, Serock, Wieliszew, Legionowo 2016

Piotr Krukowski, Nad Wieprzem 1920, Warszawa 2016

Janusz Cisek, Bitwa warszawska 1920 : o Polskę i Europę, Warszawa 2012

Rozważania o bitwie warszawskiej 1920-go roku, Londyn 1984

Janusz Odziemkowski, Leksykon Wojny polsko-rosyjskiej 1919-1920, Warszawa 2004

Janusz Odziemkowski, Żołnierze z kresów północno-wschodnich w obronie Warszawy, sierpień 1920 r., Brzeście 2014

Bitwa Warszawska 1920 roku w obronie niepodległości, Warszawa 2006

Bitwa warszawska 1920 r. - aspekty militarne : materiały z sympozjum, Warszawa 1995

Lech Wyszczelski, Bitwa na przedpolach Warszawy, Warszawa 2000

Marian Kukiel, Bitwa Warszawska, Warszawa 2005

Józef Szaniawski, Marszałek Piłsudski i Polacy w obronie Europy - cud nad Wisłą 1920

Grzegorz Nowik, Wojna światów 1920 : Bitwa Warszawska, Poznań-Sulejówek 2011

Grzegorz Nowik, Zanim złamano Enigmę : polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918-1920, Warszawa 2004

Wiesław Jan Wysocki, Ossów 1920 : początek Cudu nad Wisłą, Warszawa 2017

Jan Wnuk, Radzymin - cud nad Wisłą 1920, Radzymin 2005

Sprawa Tuchaczewskiego : wybitny polski historyk o stalinowskich represjach w Armii Czerwonej : krwawe rozliczenia za przegraną bitwę warszawską 1920 r., Warszawa 2012

Janusz Osica, Andrzej Sowa, Bitwa Warszawska : 1920 - rok niezwykły, rok zwyczajny, Poznań 2011

 

Tekst: starszy kustosz Marcin Białas

Zdjęcia

generuj pdf
go-up
Kontakt

Centralna Biblioteka Wojskowa
Ostrobramska 109
04-041 Warszawa
tel. 261817394
fax. 261816940
cbw@ron.mil.pl

    
  • BIP
Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej znajdziesz w Polityce Cookies.