Centralna Biblioteka Wojskowa
Aktualności
80 rocznica pierwszej masowej deportacji ludności polskiej do ZSRR
07.02.2020
10 lutego 1940 roku rozpoczęła się pierwsza z czterech fal masowych deportacji polskich obywateli z terenów Kresów Wschodnich. W głąb ZSRR zostało wywiezionych kilkaset tysięcy polskich obywateli.

W toku realizacji działalności mającej na celu sowietyzację polskich Kresów wcielonych do ZSRR w 1939 roku, organy NKWD przeprowadziły aresztowania i deportację ludności polskiej. Przymusowe wysiedlenie w głąb ZSRR wytypowanych mieszkańców odbywało się etapami w latach 1940-1941. Represjami objęto przedstawicieli byłej polskiej administracji, działaczy politycznych, właścicieli ziemskich i fabrycznych, a zwłaszcza oficerów Wojska Polskiego. Sowieci traktowali wywózki nie tylko jako formę walki z wrogami politycznymi, ale także jako element eksterminacji polskich elit, a przede wszystkim możliwość wykorzystania tysięcy osób jako bezpłatnej siły roboczej.


Pierwsza deportacja, która rozpoczęła się 10 lutego 1940 roku, w ekstremalnych warunkach, przy ponad 40-stopniowym mrozie, objęła przede wszystkim rodziny polskich wojskowych, żołnierzy wojny 1920 roku, którym w II Rzeczpospolitej przyznawano ziemię na Kresach, a także przedstawicieli polskich służb mundurowych, leśników i urzędników. Grupy funkcjonariuszy NKWD, żołnierzy, miejscowej milicji i aktywu wiejskiego wkraczały do domostw i mieszkań w nocy lub nad ranem, dokonywały rewizji oraz nakazywały spakowanie się w bardzo krótkim czasie. Wysiedlani mieli prawo zabrać ze sobą dobytek o wadze: dla osadników i leśników - nie przekraczającej 500 kg na rodzinę, w innych przypadkach - do 100 kg na osobę. Wywieziona ludność trafiła do północnych rejonów europejskiej części ZSRR.


12 i 13 kwietnia 1940 roku przeprowadzono drugą deportację, która dotknęła zamożnych włościan, ludność pasa nadgranicznego, rodziny jeńców wojennych z trzech obozów specjalnych - Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa, a także rodziny więźniów politycznych. Transporty te, składające się w 80 procentach z kobiet i dzieci, skierowano na południe ZSRR, przeważnie do Kazachstanu.


Trzecia deportacja rozpoczęła się w nocy z 28 na 29 czerwca 1940 roku i objęła bieżeńców - uciekinierów z terenów polskich okupowanych przez Niemców, oraz z zachodnich i centralnych obszarów dawnych Kresów. Wśród nich najliczniejsi byli obywatele polscy narodowości żydowskiej, których wywieziono do centralnych i północnych rejonów ZSRR i na Syberię.


Ostatnią masową deportację przeprowadzono w maju i czerwcu 1941 roku. Wywózki przerwał wybuch wojny niemiecko-sowieckiej 22 czerwca 1941 roku.


Poprzez swą masowość i brutalność deportacje były szczególnie tragiczne dla obywateli polskich. Wymierzone były nie tylko przeciwko określonym warstwom społecznym, ucierpiały też niewinne rodziny. Deportacja nie była wprawdzie wyrokiem śmierci, jednakże rozłąka z ojczyzną oraz przymusowa praca w surowych warunkach klimatycznych były niezmiernie dotkliwe dla wywiezionych Polaków. Po przybyciu na miejsce zsyłki oczekiwała deportowanych niezwykle ciężka praca, której przymus obejmował mężczyzn w wieku 16-60 lat, a kobiety do 55 lat, wykonywana w ekstremalnych warunkach. Głód i nieludzkie warunki mieszkalne powodowały szybkie zapadanie na zdrowiu oraz częste wypadki przy pracy. Katorżnicza praca w syberyjskiej tajdze przy sięgającym kilkadziesiąt stopni mrozie, głodzie i chorobach zabijała wielu zesłańców. Była to przemyślana i planowo przeprowadzana zbrodnia na polskim narodzie.


Akcje deportacyjne w pierwszej kolejności służyły "oczyszczeniu" zaanektowanego terytorium Rzeczpospolitej z żywiołu wrogiego władzy okupacyjnej. Miały utrudnić lub w ogóle wykluczyć powstanie szerszego ruchu oporu, pozwoliły odizolować "obcy społecznie element" w odległych rejonach ZSRR i stworzyć tam przesłanki do jego trwałego osiedlenia.


Według zachowanych dokumentów NKWD w latach 1940-1941 deportowano do ZSRR w sumie 292 513 osób, w tym 139 299 osadników i leśników, 60 351 członków rodzin osób represjonowanych oraz 92 863 bieżeńców. Zesłańców rozmieszczono w trzynastu obwodach, dwóch krajach i czterech republikach autonomicznych na terytorium Rosyjskiej FSRR oraz w ośmiu obwodach Kazachstanu. Terenami przymusowego osiedlenia były północna i środkowo-wschodnia część Rosji europejskiej, Ural, Syberia, północny Kazachstan i jeden południowy obwód tej republiki. Według cząstkowych danych zawartych w dokumentach NKWD, spośród deportowanych w lutym i czerwcu 1940 roku, do połowy 1941 roku zmarło około 15 tysięcy zesłańców.


W latach 1941-1942 część łagierników udało się wyrwać z "nieludzkiej ziemi" na mocy postanowień układu polsko-sowieckiego z lipca 1941 roku i decyzji o powstaniu na terenie ZSRR Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Kolejne tysiące Polaków udało się uratować w wyniku decyzji o tworzeniu w 1943 roku pod Moskwą podporządkowanej Sowietom polskiej dywizji. Pomimo propagandowego charakteru tej formacji, wstępowanie w jej szeregi było dla polskich łagierników jedyną szansą na ocalenie i powrót do Polski.


Deportacyjna gehenna narodu polskiego trwała jednak dalej. W 1944 roku po wkroczeniu Armii Czerwonej na teren okupowanej przez Niemców Polski, aresztowano i wywieziono do ZSRR tysiące żołnierzy Armii Krajowej oraz ludności cywilnej z zajętego przez Sowietów terytorium. Dopiero pod koniec lat pięćdziesiątych część z nich mogła powrócić do Polski w wyniku akcji repatriacyjnych.



Czytelników zainteresowanych tematem deportacji ludności polskiej do ZSRR zachęcamy do skorzystania z publikacji dostępnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poniżej prezentujemy wybór kilku pozycji z naszego zasobu, wraz z linkami przekierowującymi do katalogu online CBW.


Polacy w ZSRR 1939-1942 : antologia / oprac. i wstęp. Marii Czapskiej. Warszawa 1991 [LINK]


Stanisław Ciesielski, Polityka represyjna w ZSRR w latach II wojny światowej. Toruń 2014 [LINK]


Helena Owsiany, Polacy w łagrach rosyjskiej północy : w świetle relacji, listów i dokumentów. Warszawa 2000 [LINK]


Małgorzata Giżejewska, Polacy na Kołymie 1940-1943. Warszawa 1997 [LINK]


Deportacje Polaków z północno-wschodnich ziem II Rzeczypospolitej 1940-1941 / red. nauk. Bernadetta Gronek, Grzegorz Jakubowski. Warszawa 2001 [LINK]


Deportacje obywateli polskich z Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi w 1940 roku / kom. red. Wiktor Komogorow [i in.] ; wybór i oprac. nauk. Wasilij Christoforow [i in.]. Warszawa-Moskwa 2003 [LINK]


Utracona ojczyzna : przymusowe wysiedlenia, deportacje i przesiedlenia jako wspólne doświadczenia : praca zbiorowa / pod red. Huberta Orłowskiego i Andrzeja Saksona. Poznań 1997 [LINK]


Albin Głowacki, Sowieci wobec Polaków na Ziemiach Wschodnich II Rzeczypospolitej 1939-1941. Łódź 1998 [LINK]


Stanisław Ciesielski, Polacy w Kazachstanie, 1940-1946 : zesłańcy lat wojny. Wrocław 1997 [LINK]


Stanisław Ciesielski, Grzegorz Hryciuk, Aleksander Srebrakowski, Masowe deportacje ludności w Związku Radzieckim. Toruń 2004 [LINK]


Kołyma : Polacy w sowieckich łagrach : bez komentarza : wspomnienia i dokumenty / wybór tekstów i redakcja merytoryczna Sebastian Warlikowski. Warszawa 2019 [LINK]


Stanisław Ciesielski, Gułag : radzieckie obozy koncentracyjne 1918-1953. Warszawa 2010 [LINK]


Stanisław Rymaszewski, Wykarczowani zza Buga. Gdańsk 2004 [LINK]





Grafiki Stanisława Rymaszewskiego,
deportowanego 10 lutego 1940 roku wraz z rodziną na katorgę do tajgi archangielskiej


Tekst: Marcin Białas
Grafiki: ze zbiorów CBW
Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych