Centralna Biblioteka Wojskowa
Aktualności
75 rocznica wyzwolenia niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau
27.01.2020
27 stycznia 1945 roku żołnierze sowieckiej 60 Armii 1 Frontu Ukraińskiego otworzyli bramy obozu Auschwitz-Birkenau. Wyzwolenia z niemieckiej niewoli doczekało około 7 tys. więźniów.

Niemieckie obozy utworzone na okupowanych ziemiach polskich były ośrodkami uwięzienia i odosobnienia, pracy niewolniczej i masowej zagłady, ośrodkami systematycznego terroryzowania mieszkańców tych ziem. Były miejscami poniewierki, męczeństwa i śmierci setek tysięcy deportowanych tam mieszkańców Polski i okupowanych państw europejskich.


KL (Konzentrationslager) Auschwitz był pierwszym niemieckim obozem koncentracyjnym na terenie okupowanej Polski, założony na przełomie kwietnia i maja 1940 roku w Oświęcimiu na Śląsku. 14 czerwca 1940 roku do obozu dotarł pierwszy transport więźniów. Poza macierzystym obozem system KL Auschwitz składał się również z obozów KL Birkenau (Auschwitz II) i KL Monowitz (Auschwitz III). Szacuje się że przez cały okres działalności zamordowano w obozach kompleksu Auschwitz co najmniej 1,1 mln osób, w tym około 960 tys. Żydów, 70-75 tys. Polaków, 21 tys. Romów i Sinti, 15 tys. jeńców sowieckich i 10-15 tys. więźniów innych narodowości.


Na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku w wyniku ofensywy Armii Czerwonej, czołowe jednostki 1 Frontu Ukraińskiego dotarły do linii Wisła-Wisłoka i uchwyciły bardzo ważny przyczółek sandomierski. Z tego rejonu do kompleksu KL Auschwitz było już niespełna 200 kilometrów. W tej sytuacji Niemcy od sierpnia przystąpili do likwidacji obozu. Do połowy stycznia 1945 roku ewakuowano w głąb Rzeszy około 65 tys. więźniów, wśród nich niemal wszystkich przebywających w obozie Polaków, Rosjan i Czechów. Zgładzono również niemal wszystkich członków tzw. Sonderkommando, czyli więźniów zatrudnionych przy obsłudze krematoriów i komór gazowych, jako bezpośrednich świadków eksterminacji. Kontynuowano również masową zagładę Żydów, której zaniechano dopiero w listopadzie 1944 roku.


12 stycznia 1945 roku Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę nad środkową Wisłą, której celem było dotarcie do Odry i zdobycie przyczółków umożliwiających dalszy atak na Berlin. W południowej Polsce działania bojowe prowadziły m.in. jednostki 1 Frontu Ukraińskiego, które nacierały lewym brzegiem Wisły, od Krakowa w kierunku okręgu przemysłowego Górnego Śląska. W tej sytuacji Niemcy podjęli decyzję o ostatecznej ewakuacji i likwidacji obozu.


17 stycznia 1945 roku odbył się w KL Auschwitz ostatni generalny apel, do którego stanęło łącznie 67 012 więźniów. Do 21 stycznia wyprowadzono z obozu macierzystego i jego podobozów około 57 tys. więźniów, których w trzaskającym mrozie popędzono pieszo w kierunku Gliwic i Wodzisławia Śląskiego, skąd zostali wywiezieni koleją do obozów koncentracyjnych w Niemczech. Jedna z najdłuższych pieszych tras ewakuacyjnych wiodła do obozu KL Gross-Rosen na Dolnym Śląsku i wynosiła około 250 kilometrów. Zarówno piesze, jak i kolejowe trasy ewakuacyjne usłane zostały tysiącami zwłok więźniów zastrzelonych oraz zmarłych z wycieczenia lub przemrożenia. Ocenia się, że w tzw. "marszach śmierci" zginęło prawdopodobnie ok. 15 tys. więźniów KL Auschwitz.


W tym samym czasie Niemcy gorączkowo zacierali ślady popełnionych zbrodni. Niszczyli dokumentację, zwłaszcza kartoteki i rejestry więźniów, likwidowali doły z prochami ofiar, podpalili magazyny z mieniem pomordowanych, wreszcie wysadzili w powietrze unieruchomione wcześniej krematoria i komory gazowe. Ostatnie, krematorium V, zniszczyli dosłownie w przeddzień wyzwolenia obozu.


Po wyprowadzeniu z KL Auschwitz ostatnich więźniarskich kolumn ewakuacyjnych pozostało w nim blisko 9 tys. więźniów, w większości chorych i wycieńczonych fizycznie. Niemcy planowali ich zgładzenie jako świadków zbrodni, ale do końca istnienia obozu zamordowali około 700 z nich.


27 stycznia 1945 roku przed południem do bram opuszczonego przez Niemców obozu KL Monowitz (Auschwitz III) dotarli zwiadowcy z 454 Pułku z 100 Lwowskiej Dywizji Piechoty, będącej częścią 60 Armii 1 Frontu Ukraińskiego. Bezpośredni udział w operacji oświęcimskiej wzięły udział cztery dywizje piechoty (100, 107, 148 i 322) z czego dwie z nich (100 i 322) walczyły na terenie samego kompleksu KL Auschwitz. Do centrum Oświęcimia żołnierze sowieccy dotarli w południe, nie napotykając większego oporu, a ok. godz. 15.00, po krótkiej potyczce z wycofującymi się Niemcami, weszli jednocześnie na teren macierzystego KL Auschwitz I i do oddalonego o mniej więcej 2 km KL Birkenau (Auschwitz II). Działania obu tych dywizji ubezpieczała 148 Dywizja Piechoty. Wyszła ona pod Oświęcim od północnego zachodu i starała się odciąć drogi odwrotu garnizonu niemieckiego na południowy zachód. Jednostki niemieckiej 545 dywizji grenadierów ludowych, broniące Oświęcimia, zdołały jednak przebić się na zachód i wyprowadzić trzon swoich sił. W walkach o zdobycie kompleksu obozowego KL Auschwitz oraz miasta Oświęcimia i sąsiednich miejscowości zginęło łącznie 231 żołnierzy Armii Czerwonej. 66 spośród nich, zginęło w akcji w strefie obozowej.


W obozie macierzystym, Birkenau i Monowitz doczekało wyzwolenia około 7 tys. więźniów. Około 500 więźniów żołnierze sowieccy wyzwolili przed 27 stycznia w licznych podobozach KL Auschwitz. Paradoks historii sprawił, że żołnierze będący formalnie przedstawicielami totalitaryzmu stalinowskiego, przynieśli wolność więźniom totalitaryzmu nazistowskiego. Wśród znanych osób uwolnionych z obozu w styczniu 1945 roku znaleźli się min. rzeźbiarz i malarz prof. Xawery Dunikowski czy historyk, mediewista i dyplomata prof. Stanisław Kętrzyński.


Wyzwoleni więźniowie Auschwitz, byli skrajnie wyczerpani, wygłodzeni i chorzy. Natychmiastowej pomocy udzielili jej najpierw sowieccy lekarze wojskowi i sanitariusze, z pomocą pospieszyli także mieszkańcy okolicznych miejscowości. Wkrótce Polski Czerwony Krzyż zorganizował szpital obozowy, w którym znalazło się ponad 4,5 tys. chorych, w tym 400 dzieci.


Wiosną 1945 roku na terenie obozu działała sowiecka komisja do badania zbrodni niemieckich, gromadząca zeznania byłych więźniów, które później wykorzystano podczas powojennych procesów zbrodniarzy nazistowskich oraz do oceny skali niemieckiego ludobójstwa.


W kolejnych miesiącach wykorzystując ocalałą infrastrukturę obozową sowieckie władze wojskowe, zaadaptowały na swoje potrzeby tereny byłego KL Auschwitz. W lutym 1945 roku NKWD utworzyło dwa obozy na terenie byłego obozu macierzystego i w obrębie byłego KL Auschwitz II Birkenau.


Pierwszy obóz funkcjonował w dawnym KL Auschwitz I przypuszczalnie do jesieni 1945 roku i przetrzymywano w nim wyłącznie jeńców niemieckich. W drugim z nich, założonym w obrębie byłego obozu KL Auschwitz II Birkenau więziono także osoby cywilne, pochodzące z Górnego Śląska i Podbeskidzia, podejrzewane o brak lojalności wobec Polski. Obóz ten funkcjonował do marca 1946 roku.


W obozach tych przebywało łącznie nie mniej niż 25 tys. osób. Były to obozy przejściowe, w których umieszczano więźniów, przed ich wywiezieniem do łagrów na terenie ZSRR.


Od wiosny 1945 roku w Oświęcimiu istniał również obóz Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (UBP), utworzony niedaleko dworca kolejowego, do którego początkowo NKWD, a potem ówczesne komunistyczne władze polskie kierowały głównie osoby z okolic Bielska-Białej, Rybnika i Raciborza, pochodzenia niemieckiego podejrzane o przynależność do NSDAP lub Polaków nie akceptujących przejęcia władzy w Polsce przez komunistów lub oskarżanych o sympatię dla ich przeciwników.


W 1946 roku po rozwiązaniu obozów NKWD, przystąpiono do prac nad utworzeniem na terenie byłego niemieckiego obozu KL Auschwitz miejsca pamięci i muzeum. Zostało ono powołane uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 2 lipca 1947 roku, która m.in. określała: "Tereny byłego hitlerowskiego obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu wraz z wszelkimi znajdującymi się tam zabudowaniami i urządzeniami zachowuje się po wsze czasy jako Pomnik Męczeństwa Narodu Polskiego i innych Narodów".






Tekst: Marcin Białas
Foto: ze zbiorów CBW
Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych