Centralna Biblioteka Wojskowa
Aktualności
75 rocznica zakończenia walk o Warszawę
15.01.2020
17 stycznia 1945 roku do zrujnowanej lewobrzeżnej Warszawy wkroczyła 1 Armia Wojska Polskiego oraz sowieckie 47 i 61 armie 1 Frontu Białoruskiego. Skończył się ponad pięcioletni okres niemieckiej okupacji polskiej stolicy.

Kilka miesięcy wcześniej jednostki Armii Czerwonej stojące na prawym brzegu Wisły, świadomie nie udzieliły pomocy walczącej Warszawie, doprowadzając tym samym do upadku powstania i w konsekwencji zniszczenia miasta, które do stycznia 1945 roku było planowo burzone przez Niemców.


12 stycznia 1945 roku rozpoczęła się wielka ofensywa sowiecka, której celem miało być przełamanie obrony niemieckiej na północnym Mazowszu, w zachodniej Polsce i Czechosłowacji, a także wyjście na linię Poznań-Wrocław-Wiedeń, żeby zapewnić warunki do skutecznego uderzenia na Berlin.


W składzie sowieckiego 1 Frontu Białoruskiego działała podporządkowana operacyjnie i politycznie 1 Armia Wojska Polskiego. Siły te były przeznaczone do uderzenia na Warszawę, w momencie kiedy sowieckie armie rozpoczną oskrzydlanie miasta od południa i północy. Dowodzący polskimi jednostkami spodziewali się ciężkich walk o zamienioną w twierdzę stolicę, jednakże w wyniku przełamania frontu przez sowieckie armie pancerne w pierwszych dniach ofensywy, Niemcy wycofali się z zajmowanych pozycji wzdłuż całej linii obrony na Wiśle.


17 stycznia 1945 roku z Karczewa i Magnuszewa, odległych wówczas od granic Warszawy o 40 i 80 km, ruszyło zgrupowanie uderzeniowe 1 Armii WP z zamiarem dotarcia do przedmieść stolicy i jej zdobycia. Wspomniane przełamanie frontu i wycofanie się Niemców z miasta spowodowało, że 16 stycznia podjęto decyzję o skierowaniu na drugi brzeg skutej lodem Wisły 6 Dywizji Piechoty, stacjonującej na Pradze. W tym samym czasie 2 Dywizja Piechoty przeprawiła się przez rzekę w okolicy Łomianek i weszła do Warszawy od północy, zaś 1 Brygada Kawalerii - od południa.


Zamiast oczekiwanej krwawej bitwy doszło do kilku potyczek z niedobitkami niemieckiego garnizonu. Walki o opanowanie miasta trwały zaledwie kilka godzin. Około godz. 15 ruiny stolicy oczyszczono z nieprzyjaciela. Straty 1 Armii WP, poniesione w walkach o Warszawę, były niewielkie i wyniosły 275 poległych, zaginionych oraz rannych żołnierzy.


Wkroczenie do Warszawy trudno uznać za sukces - Stolica stanowiła jedno wielkie rumowisko. Zorganizowana 19 stycznia 1945 roku defilada polskich żołnierzy była przygnębiającym widowiskiem, obserwowanym przez nielicznych ocalałych wśród ruin mieszkańców zniszczonego miasta.


Ogółem w latach 1939-1945 zginęło w Warszawie około 850 tys. mieszkańców, tj. ok. 65% całej ludności Warszawy sprzed wybuchu wojny. Starty materialne miasta i jego mieszkańców wyniosły ponad 54 miliardy dolarów (dane z 2004 roku). W rezultacie działań wojennych Warszawa straciła 80% przedwojennej zabudowy.


Po oswobodzeniu miasta z niemieckich okupantów, nastąpił okres represji ze strony polskich i sowieckich organów bezpieczeństwa skierowany przeciwko żołnierzom AK, NSZ i wszystkim podejrzanym o działania przeciwko nowej władzy. Już od końca 1944 roku na terenie warszawskiej Pragi niezniszczone budynki sukcesywnie zajmowały jednostki NKWD, Resortu Bezpieczeństwa oraz władze marionetkowego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN).


Na przełomie 1944 i 1945 roku utworzono Kwaterę Główną NKWD w Polsce, Trybunał Wojenny Armii Czerwonej, Więzienie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, a w Rembertowie powstał obóz specjalny NKWD który pełnił rolę punktu zbornego przed deportacją aresztowanych w głąb ZSRR.


Po 17 stycznia 1945 roku działalność organów bezpieczeństwa rozszerzyła się na lewobrzeżną część Warszawy, gdzie przejmowano i adaptowano kolejne budynki. Jednym z najbardziej złowrogich adresów stało się więzienie na ulicy Rakowieckiej, które początkowo wykorzystywały oddziały NKWD a od marca 1945 roku, zostało przejęte przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego.


1 lutego 1945 roku do Warszawy przeniesiono z Lublina Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej - marionetkowy organ władzy w Polsce powołany decyzją polityczną Józefa Stalina 31 grudnia 1944 roku w miejsce PKWN.



Czytelników zainteresowanych powyższym tematem zachęcamy do skorzystania z publikacji dostępnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poniżej prezentujemy wybór kilku pozycji z naszego zasobu, wraz z linkami przekierowującymi do katalogu online CBW.


Henryk Stańczyk, 1 Armia Wojska Polskiego w walkach o Warszawę. Warszawa 2011 [LINK]


Marcin Ludwicki, Płonące pustkowie: Warszawa od upadku powstania do stycznia 1945: relacje świadków. Warszawa 2018 [LINK]


Jerzy Sawicki, Zburzenie Warszawy: zeznania generałów niemieckich przed polskim prokuratorem członkiem polskiej delegacji przy Międzynarodowym Trybunale Wojennym w Norymberdze. Warszawa 1949 [LINK]


Warszawa 1945 (album) tekst Emilia Borecka, fot. Leonard Sempoliński. Warszawa 1975[LINK]


Warszawa 1945 w rysunkach Tadeusza Kulisiewicza. Warszawa 1947[LINK]


Straty Warszawy 1939-1945 : raport pod red. Wojciecha Fałkowskiego. Warszawa 2005 [LINK]


Śladami zbrodni: przewodnik po miejscach represji komunistycznych lat 1944-1956 / red. nauk. Tomasz Łabuszewski. Warszawa 2012[LINK]


Kazimierz Sobczak, Wyzwolenie Warszawy styczeń 1945 r. Warszawa 1970 [LINK]



Rysunki z albumu "Warszawa 1945 w rysunkach Tadeusza Kulisiewicza". Warszawa 1947
(Zbiory Specjalne Centralnej Biblioteki Wojskowej)

Tekst: Marcin Białas
Grafiki: ze zbiorów CBW
Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych