Centralna Biblioteka Wojskowa
Aktualności
189 rocznica wybuchu Powstania Listopadowego
29.11.2019
W nocy z 29 na 30 listopada 1830 r. wybuchło w Warszawie Powstanie Listopadowe, które stało się ostatnim konfliktem stoczonym przez regularne Wojsko Polskie w XIX wieku.

Genezą powstania było zawiązanie się w 1828 roku w warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty sprzysiężenia pod dowództwem podporucznika Piotra Wysockiego przeciwko wodzowi naczelnemu wojsk Królestwa Polskiego i dowódcy sił rosyjskich w Polsce, wielkiemu księciu Konstantemu Pawłowiczowi. Powstanie rozpoczęło się wieczorem ok. godz. 18:00 29 listopada 1830 roku, gdy podporucznik Piotr Wysocki wszedł do Szkoły Podchorążych Piechoty w Łazienkach, przerwał zajęcia z taktyki i wypowiedział znamienne słowa:

„Polacy! Wybiła godzina zemsty. Dziś umrzeć lub zwyciężyć potrzeba! Idźmy, a piersi wasze niech będą Termopilami dla wrogów”


Grupa spiskowców, złożona głównie z młodych inteligentów wraz z częścią podchorążych, zaatakowała Belweder a następnie z pomocą pospólstwa warszawskiego zdobyła Arsenał. Następnego dnia, powstańcy wraz z uzbrojoną ludnością cywilną, opanowali stolicę. W ten sposób spisek wojskowy przekształcił się w ogólnonarodowe powstanie. 3 grudnia 1830 roku wyłoniony został powstańczy Rząd Tymczasowy. 5 lutego 1831 roku Rosjanie przekroczyli granice Królestwa Polskiego i podążyli w kierunku Warszawy.

Liczba zaangażowanych sił oraz udział regularnych armii po obu stronach spowodował że konflikt uznany został w historiografii za pełnowymiarową  wojnę polsko-rosyjską. Objęła ona swym zasięgiem Królestwo Polskie, Litwę, Żmudź i Wołyń. Przeciwko 57 tysiącom polskich żołnierzy stanęła 114 tysięczna armia rosyjska, będąca jedną z największych potęg ówczesnego świata. W trakcie wojny siły rosyjskie stale rosły i pod jej koniec osiągnęły ponad 200 tysięcy żołnierzy.

Początkowe zwycięstwa sił powstańczych w bitwach pod Stoczkiem (14 lutego 1831 r.) i Wawrem (19-20 lutego 1831 r.) jak również krwawa batalia pod Olszynką Grochowską (25 lutego 1831 r.) która powstrzymała rosyjski marsz na Warszawę, mogły znamionować szanse na ostateczny sukces Polaków. Powodzenia powstańczej kontrofensywy i kolejne zwycięstwa w bitwach pod Dębem Wielkim (31 marca) i Iganiami (10 kwietnia) tylko potwierdzały tą tezę. Niestety cały ten wysiłek został zaprzepaszczony przez niewykorzystanie atutu zaskoczenia zyskanego po pierwszych zwycięstwach, a także osłabienia carskiej armii wywołanego epidemią cholery. Punktem zwrotnym Powstania Listopadowego okazała się klęska powstańców pod Ostrołęką (26 maja 1831 r.)

Po przejęciu inicjatywy wojska rosyjskie, okrążyły Warszawę od strony wschodniej i dalekim marszem przez mosty pod Włocławkiem, 6 września 1831 roku zaatakowały miasto od zachodu. Po utracie Woli, dowództwo powstania, nie widząc możliwości dalszej obrony stolicy, poddało ją. Kilka tygodni później nastąpił rozpad sejmu, Rządu Narodowego i wojska, którego znaczna część przekroczyła granice Prus i Galicji. 21 października upadła twierdza w Zamościu, ostatnie miejsce polskiego oporu.

Z okazji przypadającej rocznicy w budynku CBW została przygotowana wystawa prezentująca najstarsze i najcenniejsze dokumenty obejmujące książki i mapy, dotyczące okresu Powstania Listopadowego, pochodzące ze zbiorów głównych Centralnej Biblioteki Wojskowej.

Serdecznie zapraszamy!

tekst: Marcin Białas
grafika: ze zbiorów CBW


Wzięcie Arsenału – obraz olejny autorstwa Marcina Zaleskiego

Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych