Centralna Biblioteka Wojskowa
Aktualności
75. rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego
31.07.2019

Powstanie Warszawskie jest jednym z najważniejszych i budzących największe kontrowersje wydarzeń w XX-wiecznej historii Polski. Była to największa operacja militarna Armii Krajowej wymierzona przeciwko Niemcom. Jej celem było opanowanie stolicy przy współdziałaniu z nadciągającą od wschodu Armią Czerwoną i wystąpienie wobec niej w roli gospodarza. Wiązało się to z ujawnieniem najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego. Powstanie swym maksymalnym zasięgiem objęło większość lewobrzeżnych dzielnic miasta, niewielki obszar prawobrzeżnej Warszawy, a także Puszczę Kampinoską, Legionowo i Lasy Chojnowskie.


Decyzję o wybuchu powstania podjęła Komenda Główna AK 31 lipca 1944 roku, opierając się m.in. na mylnym meldunku o pojawieniu się czołgów radzieckich na Pradze. Plan powstania był opracowany przez komendanta Okręgu Warszawskiego AK, płk. Antoniego Chruściela "Montera". Przyjęto w nim założenie, że oddziały polskie będą w stanie prowadzić działania zaczepne przez 2-3 dni, a w razie niekorzystnego obrotu spraw będą mogły wytrwać w obronie maksymalnie przez 14 dni (przy założeniu, że możliwe będzie uzyskanie broni ze zdobyczy i zrzutów).


Rozkaz do walki wydał Komendant Główny AK gen. Tadeusz Bór-Komorowski za zgodą Delegata Rządu na Kraj, Jana Stanisława Jankowskiego, wyznaczając godzinę "W" (wejście do walki z podstaw szturmowych na rozkaz bojowy) na godz.17.00 w dniu 1 sierpnia. W kilku punktach miasta, głównie na Żoliborzu, już wcześniej, po godzinie 15.00, doszło do wymiany ognia z Niemcami. Mimo braku zaskoczenia, pierwsze dni przyniosły sukcesy (opanowanie "Prudentialu" przy pl. Napoleona, elektrowni na Powiślu, wielkich magazynów żywności i mundurów na Stawkach, gmachu Sądów na Lesznie, budynku ratusza na Placu Teatralnym), nie zdobyto jednak najważniejszych z 360 planowanych obiektów. W szczególności powstańcom nie udało się zdobyć lotniska na Okęciu, żadnego z mostów oraz żadnego z dworców kolejowych. Niepowodzeniem zakończyły się natarcia na siedzibę Gestapo w al. Szucha, Pałac Brühla (siedziba gubernatora Fischera), Pałac Saski (kwatera dowódcy garnizonu warszawskiego, gen. Reinera Stahela), Cytadelę, budynki Sejmu, Pocztę Główną, Komendę Policji przy Krakowskim Przedmieściu, centralę telefoniczną przy ul. Zielnej 39 ("Dużą PAST-ę") czy więzienie mokotowskie.


Ogólny stan liczebny jednostek AK w Warszawie wynosił ok. 50 tys. zaprzysiężonych żołnierzy (mężczyzn i kobiet) - z czego ok. 45 280 służyło w jednostkach Okręgu Warszawskiego AK, ok. 2300 w szeregach Kedywu, a 2200 w Pułku "Baszta". Jednak ze względu na krótki czas mobilizacji do walki przystąpiło ok. 36 tys. żołnierzy. Największą bolączką walczących powstańców był dotkliwy brak uzbrojenia, zwłaszcza broni przeciwpancernej, której rolę pełnić musiały butelki zapalające ("koktajle Mołotowa"). Ponadto skromne konspiracyjne zapasy broni i amunicji zostały poważnie uszczuplone jeszcze przed wybuchem powstania, bo w związku z wyłączeniem Warszawy z akcji "Burza" wysłano ze stołecznych magazynów do wschodnich okręgów AK ok. 900 pistoletów maszynowych z amunicją (7 lipca 1944 roku).


Podczas powstania struktura walczących oddziałów wielokrotnie ulegała przekształceniu. Już 7 sierpnia 1944 roku płk "Monter" podzielił Okręg Warszawski AK na trzy części :


Grupę "Północ" dowodzoną przez płk. Karola Ziemskiego ps. "Wachnowski". W szczytowym momencie liczyła ona ok. 17 tys. żołnierzy - z czego 11 tys. walczyło na Starówce, 3 tys. na Żoliborzu, a 3 tys. w Puszczy Kampinoskiej. Grupa uległa rozwiązaniu 4 września 1944, tj. po upadku Starego Miasta;


Grupę "Śródmieście" dowodzoną przez płk. Franciszka Pfeiffera ps. "Radwan", liczącą w szczytowym momencie ok. 23 tys. żołnierzy - z czego ok. 13 tys. walczyło w Śródmieściu Północnym, 7,6 tys. w Śródmieściu Południowym, a 2,5 tys. na Powiślu;


Grupę "Południe" dowodzoną przez ppłk. Stanisława Kamińskiego ps. "Daniel", składającą się z ok. 6 tys. żołnierzy (Mokotów, Czerniaków, Lasy Chojnowskie, Las Kabacki).


W momencie wybuchu powstania garnizon niemiecki liczył ponad 13 tys. żołnierzy, w tym: 5,6-6 tys. żołnierzy Wehrmachtu, ok. 4,3 tys. członków rozmaitych formacji SS i policji oraz ok. 3 tys. żołnierzy naziemnej obsługi lotnictwa (obsadzających lotniska Okęcie i Bielany). Po wybuchu walk Niemcy skierowali do Warszawy także: improwizowaną grupę policyjną z Kraju Warty, dowodzoną przez SS-Gruppenführera Heinza Reinefartha; Pułk Specjalny SS "Dirlewanger", składający się w większości z wyciągniętych z więzień i obozów niemieckich kryminalistów, którym obiecano ułaskawienie w zamian za walkę dla III Rzeszy; kolaboracyjną Brygadę Szturmową SS RONA (Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Ludowa), dowodzoną przez SS-Brigadeführera Bronisława Kaminskiego oraz dwa bataliony azerbejdżańskie. Jednostki te zasłynęły z okrucieństwa podczas rzezi cywilnych mieszkańców Woli i Ochoty (w dniach 5-7 sierpnia 1944 roku zamordowały od 30 tys. do 65 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci. Była to prawdopodobnie największa jednorazowa masakra ludności cywilnej dokonana w Europie w czasie II wojny światowej). Dowodzenie całością sił niemieckich z zadaniem stłumienia powstania otrzymał gen. SS Erich von dem Bach Zelewski.


Wobec braku realnej pomocy dla walczącej Warszawy i wielkich start w ludziach, 2 października 1944 wysłannicy Komendanta Głównego AK i Naczelnego Wodza gen. T. Bora-Komorowskiego podpisali z gen.E. von dem Bachem układ o zaprzestaniu działań bojowych. W dniach 4-5 października ok. 16 tys. powstańców opuściło Warszawę składając broń i udając się do niewoli. Ludność cywilna została ewakuowana do obozu przejściowego w Pruszkowie.


W czasie dwumiesięcznych walk straty wojsk polskich wyniosły ok. 16 tys. zabitych i zaginionych, 20 tys. rannych i 15 tys. wziętych do niewoli. W wyniku nalotów, ostrzału artyleryjskiego, ciężkich warunków bytowych oraz masakr urządzanych przez oddziały niemieckie zginęło od 150 tys. do 200 tys. cywilnych mieszkańców stolicy. Na skutek walk powstańczych oraz systematycznego wyburzania miasta przez Niemców uległa zniszczeniu większość zabudowy lewobrzeżnej Warszawy, w tym setki bezcennych zabytków oraz obiektów o dużej wartości kulturalnej i duchowej.


fot. 1fot. 2fot. 3fot. 4fot. 5

Powstanie Warszawskie - wybrana bibliografia:

"Ludność cywilna w Powstaniu Warszawskim" t .I-III (oprac. M.M. Drozdowski), 1974[TOM I][TOM II][TOM III]


"Wielka ilustrowana encyklopedia Powstania Warszawskiego" t. I-VI, 1997-2009[LINK]


Adam Borkiewicz "Powstanie Warszawskie. Zarys działań natury wojskowej", 2019[LINK]


Aleksander Kamiński: "Zośka i Parasol. Opowieść o niektórych ludziach i niektórych akcjach dwóch batalionów harcerskich", 2009[LINK]


Alexandra Richie [tłum. Zofia Kunert ]: "Warszawa 1944-tragiczne powstanie", 2014[LINK]


Andrzej Czarski "Najmłodsi żołnierze walczącej Warszawy", 1971[LINK]


Andrzej Krzysztof Kunert "Kronika Powstania Warszawskiego", 2014[LINK]


Andrzej Krzysztof Kunert "Rzeczpospolita Walcząca: Powstanie Warszawskie 1944", 1994[LINK]


Jan M. Ciechanowski "Powstanie warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego", 2009[LINK]


Jan Nowak (Zbigniew Jeziorański): "Kurier z Warszawy", 1989[LINK]


Jerzy Kirchmayer "Geneza powstania warszawskiego", 1946[LINK]


Lesław Marian Bartelski "Mokotów 1944", 1986[LINK]


Miron Białoszewski "Pamiętnik z powstania warszawskiego", 1970[LINK]


Norman Davies [tłum. Elżbieta Tabakowska]: "Powstanie '44", 2006[LINK]


Piotr Stachiewicz "Starówka 1944", 1999[LINK]


Piotr Stachiewicz: "Parasol". Dzieje oddziału do zadań specjalnych Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej", 1984[LINK]


Stanisław Podlewski "Przemarsz przez piekło", 1994[LINK]


Tadeusz Bór - Komorowski (oprac. Wł. Bartoszewski, A.K. Kunert): "Armia Podziemna", 2009[LINK]


Tadeusz Bór-Komorowski "Powstanie Warszawskie" , 2016[LINK]


Władysław Bartoszewski "Dni walczącej stolicy : kronika Powstania Warszawskiego", [Wyd. 1 krajowe], 1989.[LINK]


ZK
Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych