Centralna Biblioteka Wojskowa
Aktualności
225 rocznica Insurekcji Kościuszkowskiej
24.03.2019
24 marca 1794 roku w Krakowie, Tadeusz Kościuszko złożył uroczystą przysięgę, ogłaszając tym samym akt powstania narodowego, znanego w historii jako Insurekcja Kościuszkowska. Była to ostatnia próba ratowania Rzeczpospolitej.

Przyczyną wybuchu powstania była sytuacja na ziemiach polskich po II rozbiorze Rzeczpospolitej. Upadek gospodarki, wprowadzenie cenzury i ogromne wydatki na armię okupacyjną powodowały narastające niezadowolenie i wzrost nastrojów rewolucyjno-powstańczych. Najbardziej zapalna sytuacja miała miejsce w wojsku polskim, zagrożonym redukcją i wcieleniem do armii carskiej.


Akt powstania nadawał Kościuszce tytuł Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej i składał w jego ręce całkowitą władzę. Korzystając z doświadczeń amerykańskich Naczelnik zamierzał prowadzić wojnę opierając się na regularnej armii i powszechnym uzbrojeniu chłopów i mieszczan. Zebrawszy ok. 6 tys. żołnierzy, Kościuszko wyruszył w stronę Warszawy. 4 kwietnia 1794 roku stoczył zwycięską bitwę pod Racławicami, w której odznaczyły się formacje kosynierów. Z militarnego punktu widzenia zwycięstwo pod Racławicami było jedynie epizodem wojny polsko-rosyjskiej i nie zostało w pełni wykorzystane. Kościuszko nie zdołał rozbić rosyjskiego korpusu i oczyścić Małopolski z wojsk przeciwnika. O wiele ważniejsze było natomiast znaczenie moralne bitwy, Polacy nabrali wiary w możliwość zwycięstwa, a powstanie rozszerzyło się na inne rejony kraju.


Ponieważ część szlachty była przeciwna wstępowaniu swych poddanych w szeregi armii powstańczej, Tadeusz Kościuszko musiał się zająć kwestią chłopską. Najpierw - 19 kwietnia 1794 roku w obozie pod Bosutowem wydał odezwę zalecającą uwolnienie służących w wojsku chłopów od obowiązku odrabiania pańszczyzny na czas powstania i roztoczenie opieki nad ich rodzinami. Następnie – 7 maja w wydanym w obozie pod Połańcem "Uniwersale połanieckim" zagwarantował chłopom wolność osobistą i polecił zmniejszyć im wymiar pańszczyzny.


17 kwietnia 1794 roku rozpoczęła się insurekcja warszawska pod wodzą płk. Jana Kilińskiego, który na czele stołecznego pospólstwa usunął garnizon rosyjski ze stolicy. 22 kwietnia 1794 roku wybuchło powstanie w Wilnie, którym dowodził płk Jakub Jasiński. Za zasługi w insurekcji wileńskiej został on później mianowany generałem. Pod koniec kwietnia powstanie ogarnęło niemal cały obszar państwa w granicach z 1793 roku.


Sytuacja powstańców zdecydowanie się skomplikowała po włączeniu się do walk wojsk pruskich. Tadeusz Kościuszko próbował temu zapobiec, ale 6 czerwca 1794 roku poniósł klęskę w bitwie pod Szczekocinami. Po zaciętych walkach Polacy zmuszeni zostali do odwrotu ku stolicy. 15 czerwca 1794 roku wojska pruskie zdobyły Kraków, zaś od 13 lipca rozpoczęło się oblężenie Warszawy, które zostało po dwóch miesiącach zaciętych walk szczęśliwie odparte. Do ostatecznego szturmu na stolicę jednak nie doszło, gdyż w tym samym czasie wybuchło powstanie w Wielkopolsce i na Kujawach, które objęło cały obszar drugiego zaboru pruskiego, a nawet Pomorze.


Mimo przejściowych sukcesów sytuacja powstańców pogarszała się. Latem 1794 roku upadła insurekcja na Litwie a od wschodu nadciągały nowe siły rosyjskie. Rozproszenie sił polskich i błędy dowodzenia doprowadziły 10 października 1794 roku do ostatecznej ich klęski w bitwie pod Maciejowicami, a ranny Tadeusz Kościuszko dostał się do niewoli.


Końcowym aktem Insurekcji było zdobycie Warszawy i krwawa "rzeź" ludności cywilnej Pragi, dokonana przez Rosjan.


24 października 1795 roku Rosja, Prusy i Austria dokonały III rozbioru Polski. Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy.


Historyk Artur Śliwiński tak przedstawił znaczenie Insurekcji Kościuszkowskiej dla dalszych dziejów Polski:


"Dzięki powstaniu państwo polskie schodziło z widowni świata z orężem w dłoni, z chwałą męstwa, które rozbłysło na polach Racławic i na bruku Warszawy, ginęło ze świadectwem żywotności, ginęło z wielkimi ideami, które przetrwały upadek i dały moc życia pokoleniom późniejszym. Zginęło państwo - ocalał naród i honor narodu."


Czytelników zainteresowanych tematem zapraszamy do zapoznania się z okolicznościową wystawą pt. "225 rocznica Insurekcji Kościuszkowskiej" udostępnioną w holu głównym Centralnej Biblioteki Wojskowej, na której zaprezentowane zostały najcenniejsze materiały i publikacje ze zbiorów naszej książnicy, dotyczące Insurekcji jak również osoby Naczelnika Tadeusza Kościuszki.


Zachęcamy również do skorzystania z publikacji dostępnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poniżej prezentujemy wybór kilku pozycji z naszego zasobu, wraz z linkami przekierowującymi do katalogu online CBW.


Polska sztuka wojenna w powstaniu kościuszkowskim 1794 r. Ks. 1, Strategia / Wojciech Stanisław Mikuła ; Wyższa Szkoła Mazowiecka. - Warszawa : "M.M.", 2004. [LINK]


Polska sztuka wojenna w Powstaniu Kościuszkowskim 1794 roku. Ks. 2, Taktyka / Wojciech Stanisław Mikuła. - Warszawa : "Ulmak" ; Pruszków : M.M., 2005. [LINK]


Powstanie kościuszkowskie / Artur Śliwiński. - Warszawa : M. Arct, 1917. [LINK]


Warszawa w powstaniu kościuszkowskim / Andrzej Zahorski. - Wyd. 2. - Warszawa : "Wiedza Powszechna", 1985. [LINK]


Insurekcja warszawska (17 i 18 kwietnia 1794 r.) / Wacław Tokarz. - Warszawa : Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej im. płk. dypl. Mariana Porwita, 2017. [LINK]


Z dziejów wojskowych powstania kościuszkowskiego 1794 roku / Stanisław Herbst. - Warszawa : "Książka i Wiedza", 1983. [LINK]


Bitwa Racławicka 1794 : pierwsze zwycięstwo narodowego powstania : przyczyny, przebieg i skutki / Bartłomiej Szyndler. - Warszawa : Bellona, cop. 2013. [LINK]


Szczekociny : bitwa i sztuka wojowania armii powstańczej / Wojciech Stanisław Mikuła. - Warszawa : nakł. aut., 1996. [LINK]


Maciejowice 1794 / Wojciech Mikuła. - Warszawa : "Bellona", 1991. [LINK]


Tadeusz Kościuszko 1746-1817 / Bartłomiej Szyndler. - Warszawa : Bellona, cop. 1991. [LINK]



Tekst: MB
Grafika: ze zbiorów CBW
Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych