Centralna Biblioteka Wojskowa
Aktualności
1 marca 2019 r. - Narodowy Dzień Pamięci
01.03.2019
Żołnierze Niezłomni - Żołnierze Wyklęci. Słowo wstępne przed emisją filmu fabularnego Konrada Łęckiego pt. "Wyklęty" w Klubie DGW - Warszawa, 1 marca 2019 r.


I. Kontekst historyczny
Wyzwolenie Polski spod okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej, jakie nadeszło ze Wschodu, było równoznaczne z początkiem nowej, sowieckiej okupacji ziem polskich. Konsekwencje takiego rozwoju wypadków okazały się dla Polaków wyjątkowo tragiczne i bolesne. "Wyzwolenie" to oznaczało na dłuższy czas m.in. fizyczną eliminację, kwestionowanie rzeczywistego wkładu Polski w wojnie z III Rzeszą niemiecką, pisanie na nowo historii Polski, budowę państwa i kształtowanie społeczeństwa w oparciu o wzorce sprzeczne z wzorcami cywilizacji zachodniej, o wzorce często Polakom obce.
Symbolicznym aktem kapitulacji dotychczasowych zachodnich sojuszników Polski przed Józefem Stalinem było cofnięcie w lipcu 1945 roku uznania dla legalnego Rządu Polskiego z tymczasową siedzibą w Londynie. Od tej chwili uznawanym przez większość państw stał się rząd lubelski, utworzony z polityków "namaszczonych" przez Stalina, przysłanych z Moskwy.
Funkcjonujący w Anglii od 1940 roku rząd polski, już od 1943 roku, a zwłaszcza od katastrofy w Gibraltarze z 4 lipca tr., w której zginął Naczelny Wódz PSZ i premier Rządu RP na Uchodźstwie, gen. broni Władysław Sikorski, był świadom rosnących zagrożeń. Rząd, coraz bardziej osamotniony w konfrontacji z ZSRR, zastanawiał się nawet nad sensem dalszego udziału Polaków w wojnie. Adresowane do społeczności międzynarodowej w późniejszych miesiącach postulaty, a także wiadomości z Polski, najlepiej odzwierciedlały zasadność obaw o przyszłość Rzeczypospolitej.
W "Programie Polski Walczącej" z 15 marca 1944, a później w "Testamencie Polski Walczącej" ( z 1 lipca 1945), znalazły się m.in. żądania, od których było uzależnione osiągnięcie pełnego porozumienia z Rosją: opuszczenie terytorium Polski przez wojska radzieckie oraz przez rosyjską policję polityczną, zaprzestanie prześladowań politycznych, "zjednoczenie i uniezależnienie" sformowanej w Związku Radzieckim Armii Polskiej poprzez m.in. spolszczenie jej korpusu oficerskiego, położenie kresu "dewastacji gospodarczej kraju przez władze okupacyjne", wolne demokratyczne wybory, odbudowa samorządu terytorialnego, społeczno-gospodarczego i kulturalno-oświatowego.
Temat Żołnierzy Niezłomnych - Żołnierzy Wyklętych dotyczy wyjątkowo trudnego rozdziału najnowszych dziejów Polski. Jest kwintesencją ponurego dziedzictwa rozbiorów Polski i późniejszej zaborczej polityki naszych najbliższych sąsiadów - Rosji i Niemiec.

II. Kim byli Żołnierze "Niezłomni" - Żołnierze "Wyklęci"?
To pojęcie oznacza, najogólniej mówiąc, żołnierzy podziemia antykomunistycznego i niepodległościowego z okresu pierwszych lat po wojnie. Jest dość młode, choć w środowiskach emigracji polskiej na Zachodzie używane wcześniej. W kraju, w publicznych debatach pojawiło się w 1992 roku. W ostatnich latach na temat Żołnierzy Wyklętych ukazało się wiele publikacji - m.in. wspomnień i opracowań. W 2011 roku dzień 1 marca, w rocznicę wykonania kary śmierci na członkach kierownictwa IV Komendy Zrzeszenia "Wolność i Niezawisłość", ustanowiony został Narodowym Dniem Pamięci "Żołnierzy Wyklętych".
Mimo licznych w ostatnich latach uroczystości oficjalnych, mimo obecności tematu "Wyklętych" w mediach, w świadomości "przeciętnego Polaka" hasło to wciąż pozostaje mało znanym. Bywa też, że w pamięci niektórych społeczności lokalnych kojarzone negatywnie.
Niektórzy historycy proponują własne interpretacje hasła "wyklętych", do których zaliczają wszystkich Polaków w 1939 roku opuszczonych przez Francję i Wielką Brytanię (Mateusz Wyrwich).

III. Dlaczego "Niezłomni" - dlaczego "Wyklęci"?
Dla większości Polaków wojna nie skończyła się wraz z kapitulacją III Rzeszy w maju 1945 roku. Data ta oznaczała tylko symboliczny moment zamiany okupacji niemieckiej na sowiecką. Struktury konspiracyjne zorganizowane w okresie okupacji pierwszej, w 1945 roku uległy tylko przekształceniom, dopasowaniu do warunków zaistniałych podczas okupacji drugiej. W wielu regionach Polski wojna jeszcze trwała przez wiele następnych lat, a pod bronią "niezłomnie" pozostawało łącznie ok. 200 tys. ludzi (Ewa Rzeczkowska, Adam Buława), przez nową władzę "wyklętych". Walczyli o Polskę, o wolność, suwerenność i niepodległość, ale też w obronie swoich sąsiadów przed grabieżami i bezprawiem funkcjonariuszy nowej władzy.
W cywilu byli gospodarzami, urzędnikami, inżynierami, prawnikami, artystami i przedstawicielami innych dziedzin życia społecznego, ale łączyły ich wspólne cele i marzenia - "wyrzucić precz z naszej Ojczyzny Sowietów. Święcie będziemy stać na straży wolności i suwerenności Polski i nie wyjdziemy dotąd z lasu, dopóki choć jeden Sowiet będzie deptał Polską Ziemię [...]" (kpt. Władysław Łukasiuk "Młot", dowódca 6. Wileńskiej Brygady AK - "legenda Podlasia").
Ale ci, którzy "niezłomnie", choć bez broni, trwali przy swoich przekonaniach i pragnieniach, również zostali zaliczeni do kategorii "wyklętych". Zamordowana w 1946 roku 17-letnia Danuta Siedzikówna, sanitariuszka "Inka" z 5. Wileńskiej Brygady AK, w więziennym grypsie napisała: "Powiedzcie mojej babci, że zachowałam się jak trzeba". "Inka" jest dzisiaj bohaterką młodzieży.
Tysiące niezłomnych i niepokornych, a "wyklętych" przez nową władzę, za swój patriotyzm płaciły wysoką cenę - surowe represje, więzienia, łagry, tortury i życie. Raz jeszcze w swojej najnowszej historii Polska straciła część swojej elity.
Ścieranie się dwóch "polityk historycznych" - przeciwstawnych sobie i wzajemnie wykluczających się, przeszło do historii. Film, który za chwilę Państwo obejrzą, jest tego najlepszym świadectwem.

dr Adam Gałkowski, pełnomocnik Dyrektora CBW ds. naukowych

Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych