Centralna Biblioteka Wojskowa
Aktualności
79 rocznica bitwy pod Kockiem
03.10.2018
2-5 października 1939 roku w rejonie Kocka na Lubelszczyźnie miała miejsce ostatnia bitwa Września.

Walka została stoczona przez oddziały Samodzielnej Grupy Operacyjnej (SGO) „Polesie” pod dowództwem gen. bryg. Franciszka Kleeberga z niemieckim 14 Korpusem Armijnym.

Po walkach pod Kobryniem (16-18 września 1939 roku) SGO „Polesie” przeszła w rejon Kamienia Koszyrskiego, a następnie przez Włodawę, rozpoczęła marsz w kierunku oblężonej Warszawy. Na wieść o kapitulacji stolicy gen. Kleeberg zdecydował o opanowaniu składów amunicji w Dęblinie i skierowanie w Góry Świętokrzyskie by tam przejść do działań partyzanckich. W sumie żołnierze SGO „Polesie” przemierzyli 500 km (nie licząc przegrupowań na polu walki), tocząc jednocześnie ciągłe boje z siłami nieprzyjaciela i grupami dywersyjnymi.

2 października 1939 roku SGO „Polesie” w składzie trzech dywizji, brygady i kilku samodzielnych pododdziałów, zaatakowała na północ od Kocka niemiecki 14 Korpus Armijny złożony z dwóch dywizji zmotoryzowanych. W bitwie tej polskie związki taktyczne stosowały różnorodne formy walki: natarcia, kontrataki i przeciwuderzenia, oraz obronę stałą i ruchową, starając się w ten sposób nadrobić słabość ogniową nielicznej własnej artylerii, jak również braki w amunicji.  Pomimo dużej przewagi ogniowej, uderzeniowej i manewrowej stronie niemieckiej nie udało się rozbić ani jednego związku taktycznego SGO „Polesie”. Starcie zakończyło się 5 października sukcesem taktycznym strony polskiej, jednak wobec wyczerpania amunicji do dział przeciwpancernych oraz broni ręcznej, jak również braku prowiantu i środków medycznych dla rannych żołnierzy, gen. Kleeberg powziął decyzję o zaprzestaniu walk i złożeniu broni.

Bitwa pod Kockiem, ostatnie starcie wojny polsko-niemieckiej 1939 roku, wykazała ogromne poświęcenie żołnierzy, ich wytrwałość i ofiarność. SGO „Polesie” gen. bryg. Franciszka Kleeberga zadała nieprzyjacielowi znaczne straty w ludziach i sprzęcie. Ponieważ w tym czasie z całości Wojska Polskiego walczyła już tylko ta formacja, dlatego też stała się symbolem niezłomności i bohaterstwa, zaś czyny bojowe znalazły trwały ślad na kartach historii oręża polskiego.

Ostatni rozkaz gen. bryg. Franciszka Kleberga, stał się swoistym testamentem żołnierzy Września 1939 roku:

Żołnierze!

Z dalekiego Polesia, znad Narwi, z jednostek, które oparły się w Kowlu demoralizacji – zebrałem Was pod swoją komendę, by walczyć do końca. Chciałem iść najpierw na południe – gdy to się stało niemożliwe – nieść pomoc Warszawie. Warszawa padła, nim doszliśmy. Mimo to nie straciliśmy nadziei i walczyliśmy dalej, najpierw z bolszewikami, następnie w 5-dniowej bitwie pod Serokomlą z Niemcami. Wykazaliście hart i odwagę w czasie zwątpień i dochowaliście wierności Ojczyźnie do końca. Dziś jesteśmy otoczeni, a amunicja i żywność są na wyczerpaniu. Dalsza walka nie rokuje nadziei, a tylko rozleje krew żołnierską, która jeszcze przydać się może. Przywilejem dowódcy jest brać odpowiedzialność na siebie. Dziś biorę ją w tej najcięższej chwili – każąc zaprzestać dalszej bezcelowej walki, by nie przelewać krwi żołnierskiej nadaremnie. Dziękuję Wam za Wasze męstwo i Waszą Karność, wiem, że staniecie, gdy będziecie potrzebni.

Jeszcze Polska nie zginęła. I nie zginie.

Powyższy rozkaz przeczytać przed frontem wszystkich oddziałów.

Dowódca SGO „Polesie”
/-/ Kleeberg
gen. bryg.


5 października 1939 r., godzina 19:30


Po zakończonej bitwie gen. bryg. Franciszek Kleeberg dostał się do niewoli niemieckiej. Przetrzymywany był w Oflagu IVB w twierdzy Koenigstein koło Drezna. Ciężko chorował na serce. Zmarł 5 kwietnia 1941 roku w szpitalu wojskowym w Weisser Hirsch. Pochowany został na cmentarzu w Neustadt w Dreźnie. W trzydziestą rocznicę bitwy pod Kockiem szczątki gen. Kleeberga przewiezione zostały do Polski i złożone na cmentarzu wojennym w Kocku.

Czytelników zainteresowanych tematem bitwy pod Kockiem oraz działań Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” zapraszamy do zapoznania się z okolicznościową wystawą pt. „Kock 1939. Ostatnia bitwa Września” udostępnioną przed Ośrodkiem Informacji Naukowej.

Zachęcamy również do skorzystania z publikacji dostępnych w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej. Poniżej prezentujemy wybór kilku pozycji z naszego zasobu, wraz z linkami przekierowującymi do katalogu online CBW.

Robert Primke, Maciej Szczerepa, Kock 2-5 X 1939 : ostatnia bitwa Września i jej dowódca. Zabrze 2011
Jan Wróblewski, Samodzielna grupa operacyjna "Polesie" 1939. Warszawa 1989

Wojciech Włodarkiewicz, Polesie 1939. Warszawa 2014

SGO "Polesie" w dokumentach i wspomnieniach. Cz. 1, Dowództwo. red. nauk. Andrzej Wesołowski. Warszawa 2013

Edward Kospath-Pawłowski, Henryk Mierzwiński, Ze Słonimia do Kocka: walki zgrupowania "Drohiczyn Poleski" i SGO "Polesie". Siedlce 2001


Antoni Kowalewski, Byłem ochotnikiem SGO "Polesie" - 1939. Poznań 1999

Radomski epilog bohaterskich żołnierzy gen. Franciszka Kleeberga.  Praca zesp. Członków Środowiska Żołnierzy SGO "Polesie" gen. bryg. Franciszka Kleeberga; Stowarzyszenie Polskich Kombatantów w Kraju. Zarząd Wojewódzki w Radomiu. Radom 1996

Tekst: MB
Foto: ze zbiorów CBW

Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych